Dạy học sáng tạo – Blog Vật lý & Giáo dục

Dạy học sáng tạo là blog chuyên về Vật lý, nơi chia sẻ bài giảng, chuyên đề và phương pháp học tập phù hợp cả cho học sinh và giáo viên. Tại đây, bạn có thể tìm thấy hệ thống bài tập và đề thi từ cơ bản đến nâng cao, bao gồm cả đề HSG, đề Olympic và đề thi THPT Quốc gia, kèm lời giải chi tiết. Blog cung cấp nguồn tài liệu Vật lý phong phú để tải về, hỗ trợ việc học tập, ôn thi và bồi dưỡng học sinh giỏi. Ngoài ra, chúng tôi còn giới thiệu các ứng dụng công nghệ trong dạy học, giúp giáo viên và học sinh áp dụng hiệu quả vào giảng dạy và ôn luyện. Nội dung luôn được cập nhật bám sát chương trình GDPT 2018, đáp ứng nhu cầu ôn thi đại học và luyện thi trắc nghiệm. Mục tiêu của Dạy học sáng tạo là xây dựng một thư viện tài nguyên Vật lý đáng tin cậy, giúp học sinh học hiệu quả và đạt thành tích cao trong các kỳ thi.

Thứ Bảy, 21 tháng 11, 2026

Đáp án và giải chi tiết Đề thi học sinh giỏi Vật lý 12 Đà Nẵng 2025 - 2026

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

ĐỀ THI CHỌN HỌC SINH GIỎI CẤP THÀNH PHỐ NĂM HỌC 2025 – 2026

Môn thi: Vật lí 12 Thời gian: 90 phút Ngày thi: 24/3/2026 Mã đề: 2001

Đề thi HSG vật lý 12 Đà Nẵng 2025 - 2026 chuẩn cấu trúc mới gồm 3 phần: Trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn, Trắc nghiệm Đúng/Sai và Trắc nghiệm Trả lời ngắn. Học sinh chọn đáp án và nhấn nút Chấm bài & Xem Đáp án và giải chi tiết ở cuối đề để nhận điểm số cùng hướng dẫn giải cụ thể từng câu.

Phần I. Trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn

Thí sinh trả lời từ câu 1 đến câu 18. Mỗi câu hỏi thí sinh chỉ chọn một phương án.

Câu 1: Trong quá trình biến đổi đẳng nhiệt của một khối khí lí tưởng. Khi thể tích của khối khí giảm bớt \(1{,}0\text{ lít}\) thì áp suất của nó tăng lên \(1{,}2\) lần. Thể tích ban đầu của khối khí là
Giải chi tiết — Đáp án đúng: D

Áp dụng định luật Boyle cho quá trình biến đổi đẳng nhiệt của một lượng khí lí tưởng xác định:

\[p_1 V_1 = p_2 V_2\]

Theo đề bài, khi thể tích giảm bớt \(1{,}0\text{ lít}\) thì \(V_2 = V_1 - 1{,}0\) và áp suất tăng \(1{,}2\) lần nên \(p_2 = 1{,}2 p_1\). Thay vào phương trình trên:

\[p_1 V_1 = 1{,}2 p_1 (V_1 - 1{,}0) \Rightarrow V_1 = 1{,}2 V_1 - 1{,}2 \Rightarrow 0{,}2 V_1 = 1{,}2 \Rightarrow V_1 = 6{,}0\text{ lít}.\]
Câu 2: Người ta thường dùng một đĩa tròn làm bằng vải gắn vào động cơ để đánh bóng lư đồng. Trong quá trình đánh bóng
Giải chi tiết — Đáp án đúng: B

Trong quá trình đánh bóng, động cơ làm đĩa vải quay nhanh và ma sát mạnh với bề mặt lư đồng. Quá trình thực hiện công thắng lực ma sát chuyển hóa cơ năng thành nhiệt năng làm cả đĩa vải và lư đồng đều nóng lên (nhiệt độ tăng), do đó nội năng của cả đĩa tròn và lư đồng đều tăng.

Câu 3: Một đoạn dây dẫn thẳng đặt trong từ trường đều, đoạn dây vuông góc với các đường sức từ và cùng nằm trên một mặt phẳng ngang. Dây dẫn có dòng điện chạy qua với cường độ \(7{,}0\text{ A}\). Bỏ qua ảnh hưởng của từ trường Trái Đất lên đoạn dây. Biết khối lượng của một đơn vị chiều dài đoạn dây là \(46{,}6 \cdot 10^{-3}\text{ kg/m}\), cho gia tốc trọng trường \(g = 9{,}8\text{ m/s}^2\). Để đoạn dây cân bằng thì độ lớn cảm ứng từ của từ trường có giá trị là
Giải chi tiết — Đáp án đúng: B

Đoạn dây dẫn nằm ngang và vuông góc với các đường sức từ nên lực từ có phương thẳng đứng. Để đoạn dây cân bằng, lực từ \(\vec{F}\) phải hướng thẳng đứng lên trên và có độ lớn bằng trọng lượng \(P\) của đoạn dây:

\[F = P \Leftrightarrow B I \ell \sin 90^\circ = m g \Rightarrow B = \frac{m}{\ell} \cdot \frac{g}{I}\]

Thay các giá trị \(\dfrac{m}{\ell} = 46{,}6 \cdot 10^{-3}\text{ kg/m}\), \(g = 9{,}8\text{ m/s}^2\) và \(I = 7{,}0\text{ A}\):

\[B = 46{,}6 \cdot 10^{-3} \cdot \frac{9{,}8}{7{,}0} = 46{,}6 \cdot 10^{-3} \cdot 1{,}4 = 65{,}24 \cdot 10^{-3}\text{ T} \approx 6{,}5 \cdot 10^{-2}\text{ T}.\]
Câu 4: Cho hai điện tích điểm có giá trị \(q_1 = 8 \cdot 10^{-9}\text{ C}\), \(q_2 = -2 \cdot 10^{-9}\text{ C}\) lần lượt đặt tại hai điểm A, B cách nhau \(9\text{ cm}\) trong chân không. Gọi C là vị trí tại đó cường độ điện trường tổng hợp do hai điện tích gây ra có giá trị bằng \(0\). Điểm C cách A một đoạn là
Giải chi tiết — Đáp án đúng: C

Điều kiện để cường độ điện trường tổng hợp tại C triệt tiêu là \(\vec{E}_1 + \vec{E}_2 = \vec{0}\), tức là \(\vec{E}_1\) và \(\vec{E}_2\) phải cùng phương, ngược chiều và cùng độ lớn.

Vì hai điện tích \(q_1 > 0\) và \(q_2 < 0\) trái dấu nên điểm C phải nằm trên đường thẳng AB, ở ngoài đoạn AB và gần điện tích có độ lớn nhỏ hơn (\(|q_2| < |q_1|\)), tức là nằm về phía B. Gọi \(r_1 = CA\) và \(r_2 = CB\), ta có:

\[r_1 - r_2 = AB = 9\text{ cm} \quad (1)\]

Từ điều kiện cùng độ lớn \(E_1 = E_2\):

\[k\frac{|q_1|}{r_1^2} = k\frac{|q_2|}{r_2^2} \Rightarrow \frac{r_1}{r_2} = \sqrt{\frac{|q_1|}{|q_2|}} = \sqrt{\frac{8 \cdot 10^{-9}}{2 \cdot 10^{-9}}} = 2 \Rightarrow r_1 = 2 r_2 \quad (2)\]

Thay (2) vào (1): \(2 r_2 - r_2 = 9 \Rightarrow r_2 = 9\text{ cm} \Rightarrow r_1 = CA = 18\text{ cm}\).

Câu 5: Một bình chứa khí lí tưởng có thể tích \(10\text{ lít}\) ở nhiệt độ \(27^\circ\text{C}\), áp suất trong bình là \(10^5\text{ Pa}\). Cho biết hằng số khí \(R = 8{,}31\text{ J/(mol.K)}\). Số mol khí chứa trong bình là
Giải chi tiết — Đáp án đúng: C

Đổi các đại lượng về đơn vị chuẩn SI: \(V = 10\text{ lít} = 10 \cdot 10^{-3}\text{ m}^3 = 0{,}01\text{ m}^3\), \(T = 27 + 273 = 300\text{ K}\), \(p = 10^5\text{ Pa}\).

Áp dụng phương trình Clapeyron cho khí lí tưởng:

\[p V = n R T \Rightarrow n = \frac{p V}{R T} = \frac{10^5 \cdot 0{,}01}{8{,}31 \cdot 300} = \frac{1000}{2493} \approx 0{,}40\text{ mol}.\]
Câu 6: Từ phổ là
Giải chi tiết — Đáp án đúng: D

Từ phổ là hình ảnh trực quan của các đường mạt sắt (sự phân bố mạt sắt) sắp xếp thành những đường cong xác định khi đặt trong từ trường. Đường sức từ là khái niệm hình học mô tả từ trường được xây dựng dựa trên hình ảnh từ phổ, nên phân biệt rõ phương án D (từ phổ thực nghiệm) với phương án B (đường sức từ vẽ trên hình).

Câu 7: Trong quá trình chất khí nhận nhiệt \(Q\) và sinh công \(A\), theo hệ thức \(\Delta U = A + Q\) của nguyên lí I nhiệt động lực học thì nhận định nào sau đây đúng?
Giải chi tiết — Đáp án đúng: B

Theo quy ước dấu của hệ thức nguyên lí I nhiệt động lực học \(\Delta U = A + Q\):

  • \(Q > 0\): hệ nhận nhiệt lượng; \(Q < 0\): hệ truyền nhiệt lượng.
  • \(A > 0\): hệ nhận công; \(A < 0\): hệ thực hiện (sinh) công.

Do chất khí nhận nhiệt và sinh công nên \(Q > 0\) và \(A < 0\).

Câu 8: Năng lượng điện tiêu thụ của một thiết bị được đo bằng
Giải chi tiết — Đáp án đúng: A

Công tơ điện là thiết bị đo năng lượng điện tiêu thụ (thường tính theo đơn vị \(\text{kWh}\)). Các phương án khác sai vì: vôn kế đo hiệu điện thế, ampe kế đo cường độ dòng điện, điện kế phát hiện và đo các dòng điện rất nhỏ.

Câu 9: Hai phòng kín có thể tích bằng nhau thông với nhau bằng một cửa mở. Nhiệt độ không khí trong hai phòng khác nhau thì số phân tử khí
Giải chi tiết — Đáp án đúng: A

Vì hai phòng thông với nhau qua cửa mở nên khi cân bằng áp suất không khí ở hai phòng bằng nhau (\(p_1 = p_2 = p\)). Mặt khác thể tích hai phòng bằng nhau (\(V_1 = V_2 = V\)). Từ phương trình trạng thái khí lí tưởng \(pV = N k_B T\), ta rút ra số phân tử khí trong mỗi phòng:

\[N = \frac{p V}{k_B T}\]

Do \(p, V, k_B\) như nhau nên \(N\) tỉ lệ nghịch với nhiệt độ tuyệt đối \(T\). Phòng lạnh có \(T\) nhỏ hơn nên số phân tử khí ở phòng lạnh nhiều hơn.

Câu 10: Quá trình biến đổi trạng thái của một lượng khí lí tưởng xác định trong đó nhiệt độ được giữ không đổi gọi là quá trình
Giải chi tiết — Đáp án đúng: A

Quá trình biến đổi trạng thái của một lượng khí xác định khi nhiệt độ không đổi gọi là quá trình đẳng nhiệt (còn đẳng tích giữ nguyên thể tích, đẳng áp giữ nguyên áp suất).

Câu 11: Biết rằng hiệu điện thế giữa hai điểm M, N là \(U_{MN} = 10\text{ V}\). Biểu thức nào dưới đây là đúng?
Giải chi tiết — Đáp án đúng: D

Theo định nghĩa, hiệu điện thế giữa hai điểm M và N bằng hiệu giữa điện thế tại điểm M và điện thế tại điểm N:

\[U_{MN} = V_M - V_N = 10\text{ V}.\]
Câu 12: Trong một dây dẫn đang có dòng điện không đổi chạy qua. Biết rằng điện lượng dịch chuyển qua tiết diện thẳng của dây dẫn trong khoảng thời gian \(t\) là \(q\). Cường độ dòng điện \(I\) qua dây dẫn được xác định bằng biểu thức
Giải chi tiết — Đáp án đúng: D

Cường độ dòng điện không đổi được xác định bằng thương số của điện lượng \(q\) dịch chuyển qua tiết diện thẳng của vật dẫn và khoảng thời gian \(t\) để điện lượng đó dịch chuyển:

\[I = \frac{q}{t}.\]
Câu 13: Một lượng khí lí tưởng ban đầu ở áp suất \(1{,}5\text{ atm}\) và nhiệt độ \(27^\circ\text{C}\) thì có khối lượng riêng là \(1{,}35\text{ kg/m}^3\). Khi lượng khí này ở áp suất \(1{,}8\text{ atm}\) và nhiệt độ \(63^\circ\text{C}\) thì khối lượng riêng của lượng khí có giá trị là
Giải chi tiết — Đáp án đúng: C

Với một lượng khí xác định có khối lượng \(m\) không đổi, ta có thể tích \(V = \dfrac{m}{\rho}\). Thay vào phương trình trạng thái khí lí tưởng \(\dfrac{p_1 V_1}{T_1} = \dfrac{p_2 V_2}{T_2}\), ta thu được:

\[\frac{p_1}{\rho_1 T_1} = \frac{p_2}{\rho_2 T_2} \Rightarrow \rho_2 = \rho_1 \cdot \frac{p_2}{p_1} \cdot \frac{T_1}{T_2}\]

Đổi nhiệt độ tuyệt đối: \(T_1 = 27 + 273 = 300\text{ K}\), \(T_2 = 63 + 273 = 336\text{ K}\). Thay số:

\[\rho_2 = 1{,}35 \cdot \frac{1{,}8}{1{,}5} \cdot \frac{300}{336} = 1{,}62 \cdot \frac{300}{336} = \frac{81}{56} \approx 1{,}45\text{ kg/m}^3.\]
Câu 14: Một ấm điện chứa \(1{,}5\text{ lít}\) nước có nhiệt độ ban đầu \(20^\circ\text{C}\), nước được đun sôi trong thời gian \(10\text{ phút}\). Biết nhiệt dung riêng của nước là \(4200\text{ J/(kg.K)}\), khối lượng riêng của nước là \(1000\text{ kg/m}^3\), hiệu suất của ấm là \(90\%\). Công suất điện của ấm có giá trị là
Giải chi tiết — Đáp án đúng: A

Khối lượng nước cần đun sôi là \(m = \rho V = 1000 \cdot 1{,}5 \cdot 10^{-3} = 1{,}5\text{ kg}\).

Nhiệt lượng có ích để đun nước từ \(20^\circ\text{C}\) đến nhiệt độ sôi \(100^\circ\text{C}\):

\[Q_{\text{ci}} = m c \Delta t = 1{,}5 \cdot 4200 \cdot (100 - 20) = 504\,000\text{ J}.\]

Thời gian đun \(t = 10\text{ phút} = 600\text{ s}\). Từ công thức hiệu suất \(H = \dfrac{Q_{\text{ci}}}{\mathcal{P} \cdot t}\), suy ra công suất điện của ấm:

\[\mathcal{P} = \frac{Q_{\text{ci}}}{H \cdot t} = \frac{504\,000}{0{,}9 \cdot 600} = \frac{2800}{3} \approx 933{,}3\text{ W}.\]
Câu 15: Lực tương tác giữa hai điện tích điểm đứng yên tỉ lệ thuận với tích độ lớn của hai điện tích và
Giải chi tiết — Đáp án đúng: C

Theo định luật Coulomb, độ lớn lực tương tác tĩnh điện giữa hai điện tích điểm đứng yên là \(F = k \dfrac{|q_1 q_2|}{\varepsilon r^2}\). Như vậy, lực tương tác tỉ lệ thuận với tích độ lớn hai điện tích và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng.

Câu 16: Đun nóng \(1{,}8\text{ lít}\) nước ở nhiệt độ \(25^\circ\text{C}\) đến khi có \(20\%\) lượng nước đó bị hóa hơi hoàn toàn ở nhiệt độ sôi. Cho biết nhiệt hóa hơi riêng, nhiệt dung riêng, khối lượng riêng của nước lần lượt là \(2{,}3 \cdot 10^6\text{ J/kg}\), \(4200\text{ J/(kg.K)}\), \(1000\text{ kg/m}^3\). Nhiệt lượng cung cấp cho nước có giá trị là
Giải chi tiết — Đáp án đúng: B

Khối lượng nước ban đầu là \(m = \rho V = 1000 \cdot 1{,}8 \cdot 10^{-3} = 1{,}8\text{ kg}\).

1. Nhiệt lượng để đun nóng toàn bộ lượng nước từ \(25^\circ\text{C}\) lên nhiệt độ sôi \(100^\circ\text{C}\):

\[Q_1 = m c \Delta t = 1{,}8 \cdot 4200 \cdot (100 - 25) = 567\,000\text{ J} = 567\text{ kJ}.\]

2. Khối lượng nước bị hóa hơi là \(\Delta m = 20\% \cdot m = 0{,}2 \cdot 1{,}8 = 0{,}36\text{ kg}\). Nhiệt lượng cần cho quá trình hóa hơi ở \(100^\circ\text{C}\):

\[Q_2 = L \Delta m = 2{,}3 \cdot 10^6 \cdot 0{,}36 = 828\,000\text{ J} = 828\text{ kJ}.\]

3. Tổng nhiệt lượng đã cung cấp cho nước:

\[Q = Q_1 + Q_2 = 567 + 828 = 1395\text{ kJ}.\]
Câu 17: Một bình chứa khí oxygen (\(\text{O}_2\)) có nhiệt độ ban đầu ở \(10^\circ\text{C}\). Khi nhiệt độ của khí trong bình tăng đến \(t^\circ\text{C}\) thì áp suất khí tăng thêm \(10{,}2\%\) so với ban đầu. Giá trị của \(t^\circ\text{C}\) là
Giải chi tiết — Đáp án đúng: B

Khí chứa trong bình kín nên quá trình biến đổi là đẳng tích:

\[\frac{p_1}{T_1} = \frac{p_2}{T_2} \Rightarrow T_2 = T_1 \cdot \frac{p_2}{p_1}\]

Với \(T_1 = 10 + 273 = 283\text{ K}\) và áp suất tăng thêm \(10{,}2\%\) nên \(p_2 = 1{,}102 p_1\):

\[T_2 = 283 \cdot 1{,}102 = 311{,}866\text{ K} \Rightarrow t = T_2 - 273 \approx 38{,}9^\circ\text{C} \approx 39^\circ\text{C}.\]
Câu 18: Trong hình vẽ bên N và S là hai cực của một nam châm, AB là đoạn dây có dòng điện \(I\) chạy qua. Lực từ tác dụng lên đoạn AB có
S A B I N
Giải chi tiết — Đáp án đúng: B

Xác định hướng của các đại lượng trong hình vẽ:

  • Ở ngoài nam châm, các đường sức từ đi ra từ cực Bắc (N) và đi vào cực Nam (S), do đó vectơ cảm ứng từ \(\vec{B}\) có phương thẳng đứng, chiều hướng từ dưới lên trên.
  • Dòng điện \(I\) trong đoạn dây AB có phương nằm ngang, chiều từ A đến B (từ trái sang phải).

Áp dụng quy tắc bàn tay trái: đặt bàn tay trái duỗi thẳng sao cho các đường sức từ hướng vào lòng bàn tay (lòng bàn tay úp xuống dưới), chiều từ cổ tay đến ngón tay giữa chỉ chiều dòng điện \(I\) (từ trái sang phải), khi đó ngón cái choãi ra \(90^\circ\) chỉ chiều lực từ \(\vec{F}\): phương nằm ngang, chiều hướng từ trong ra ngoài mặt phẳng hình vẽ.

Phần II. Trắc nghiệm đúng, sai

Thí sinh trả lời từ câu 1 đến câu 4. Trong mỗi ý a), b), c), d) ở mỗi câu, thí sinh chọn đúng hoặc sai.
Hướng dẫn làm bài: Tích vào ô nếu phát biểu Đúng, để trống nếu phát biểu Sai.

Câu 1: Cho mạch điện như hình vẽ bên. Nguồn điện có suất điện động \(E = 15\text{ V}\) và điện trở trong \(r = 5\ \Omega\). Các điện trở \(R_1 = R_2 = R_3 = 40\ \Omega\), \(R_4 = 30\ \Omega\). Bỏ qua điện trở các dây nối.
E, r R₄ A B R₃ C R₁ R₂
Giải chi tiết — Đáp án: a) Đúng | b) Sai | c) Sai | d) Đúng

Phân tích cấu trúc mạch ngoài giữa hai nút A và B: \(R_4 \parallel \bigl[R_3\text{ nt }(R_1 \parallel R_2)\bigr]\).

  • a) Đúng. Ta lần lượt tính điện trở tương đương từng cụm:
    \[R_{12} = \frac{R_1 R_2}{R_1 + R_2} = \frac{40 \cdot 40}{40 + 40} = 20\ \Omega \Rightarrow R_{312} = R_3 + R_{12} = 40 + 20 = 60\ \Omega\]
    \[R_N = \frac{R_4 R_{312}}{R_4 + R_{312}} = \frac{30 \cdot 60}{30 + 60} = 20\ \Omega.\]
  • b) Sai. Cường độ dòng điện mạch chính theo định luật Ohm cho toàn mạch:
    \[I = \frac{E}{R_N + r} = \frac{15}{20 + 5} = 0{,}6\text{ A} \neq 0{,}5\text{ A}.\]
  • c) Sai. Hiệu điện thế mạch ngoài là \(U_{AB} = I R_N = 0{,}6 \cdot 20 = 12\text{ V}\). Công suất tỏa nhiệt trên \(R_4\):
    \[P_4 = \frac{U_{AB}^2}{R_4} = \frac{12^2}{30} = 4{,}8\text{ W}.\]
    Cường độ dòng điện qua nhánh \(R_{312}\) là \(I_3 = \dfrac{U_{AB}}{R_{312}} = \dfrac{12}{60} = 0{,}2\text{ A}\). Do \(R_1 = R_2\) nên dòng điện chia đều \(I_1 = I_2 = 0{,}1\text{ A}\). Công suất trên \(R_1\):
    \[P_1 = I_1^2 R_1 = (0{,}1)^2 \cdot 40 = 0{,}4\text{ W} \Rightarrow \frac{P_4}{P_1} = \frac{4{,}8}{0{,}4} = 12\text{ lần} \neq 10\text{ lần}.\]
  • d) Đúng. Hiệu suất của nguồn điện:
    \[H = \frac{R_N}{R_N + r} \cdot 100\% = \frac{20}{20 + 5} \cdot 100\% = 80\%.\]
Câu 2: Một xô nước ban đầu chứa lượng nước có khối lượng \(M\) ở nhiệt độ \(20^\circ\text{C}\). Nước trong xô được đun bằng nguồn nhiệt có công suất \(P\) không đổi. Sau khi đun được \(3\text{ phút}\), nhiệt độ của nước trong xô là \(50^\circ\text{C}\), người ta bắt đầu mở một vòi nước cho chảy liên tục vào xô với lưu lượng không đổi là \(A = 2\text{ g/s}\). Nhiệt độ của nước từ vòi chảy vào xô là \(t^\circ\text{C}\), nhiệt dung riêng của nước là \(4200\text{ J/(kg.K)}\). Theo dõi sự thay đổi nhiệt độ của nước trong xô thấy rằng: sau khi đun được \(9\text{ phút}\), nhiệt độ nước là \(70^\circ\text{C}\), sau đó theo thời gian nhiệt độ của nước càng tiến gần đến \(80^\circ\text{C}\). Bỏ qua sự trao đổi nhiệt của nước với môi trường. Coi rằng quá trình cân bằng nhiệt giữa lượng nước trong xô và nước chảy vào xảy ra rất nhanh, xô chứa nước đủ lớn.
Giải chi tiết — Đáp án: a) Đúng | b) Đúng | c) Sai | d) Sai

Giai đoạn 1 (từ \(0\) đến \(\tau_1 = 3\text{ phút} = 180\text{ s}\)): Nước khối lượng \(M\) tăng nhiệt độ từ \(t_0 = 20^\circ\text{C}\) lên \(t_1 = 50^\circ\text{C}\) (\(\Delta t_1 = 30^\circ\text{C}\)). Phương trình cân bằng nhiệt:

\[P \tau_1 = M c (50 - 20) \Rightarrow \frac{P}{M c} = \frac{30}{3} = 10^\circ\text{C/phút} \quad (1)\]
  • a) Đúng. Nếu không mở vòi, tốc độ tăng nhiệt độ không đổi là \(10^\circ\text{C/phút}\). Để nước sôi ở \(100^\circ\text{C}\) (tăng thêm \(80^\circ\text{C}\) so với ban đầu), thời gian đun cần thiết là \(\tau = \dfrac{80}{10} = 8\text{ phút}\).

Giai đoạn 2 (sau khi mở vòi tại \(\tau_1 = 3\text{ phút}\)): Gọi \(\tau' = \tau - \tau_1\) là thời gian kể từ lúc mở vòi và \(T(\tau')\) là nhiệt độ nước trong xô. Vì hệ không trao đổi nhiệt với môi trường nên toàn bộ nhiệt lượng nguồn cung cấp trong thời gian \(\tau'\) dùng để tăng nhiệt độ của lượng nước \(M\) từ \(50^\circ\text{C}\) đến \(T\) và của lượng nước chảy thêm \(A\tau'\) từ \(t\) đến \(T\):

\[P \tau' = M c (T - 50) + A \tau' c (T - t) \quad (2)\]

Rút \(T(\tau')\) và cho \(\tau' \to \infty\):

\[T(\tau') = \frac{50 M c + (P + A c t)\tau'}{M c + A c \tau'} \xrightarrow{\tau' \to \infty} t + \frac{P}{A c} = 80^\circ\text{C} \Rightarrow P = A c (80 - t) \quad (3)\]

Tại thời điểm \(\tau = 9\text{ phút}\) (\(\tau' = 6\text{ phút} = 360\text{ s}\)), nhiệt độ nước là \(T = 70^\circ\text{C}\). Thay (3) vào (2):

\[A c (80 - t) \tau' = M c (70 - 50) + A c \tau' (70 - t) \Rightarrow 10 A \tau' = 20 M\]
\[\Rightarrow M = \frac{A \tau'}{2} = \frac{2 \cdot 10^{-3} \cdot 360}{2} = 0{,}36\text{ kg}.\]

Thay \(M = 0{,}36\text{ kg}\) vào (1) để tìm công suất nguồn nhiệt:

\[P = \frac{M c \cdot 30}{180} = \frac{0{,}36 \cdot 4200 \cdot 30}{180} = 252\text{ W}.\]

Thay \(P = 252\text{ W}\) vào (3) để tìm nhiệt độ nước từ vòi:

\[t = 80 - \frac{P}{A c} = 80 - \frac{252}{2 \cdot 10^{-3} \cdot 4200} = 80 - 30 = 50^\circ\text{C}.\]
  • b) Đúng (\(t = 50^\circ\text{C}\)).
  • c) Sai (\(P = 252\text{ W} \neq 250\text{ W}\)).
  • d) Sai (\(M = 0{,}36\text{ kg} \neq 0{,}4\text{ kg}\)).
Câu 3: Một hệ thống phanh thử nghiệm (hình vẽ bên) hoạt động dựa trên nguyên tắc nén khí được thiết kế gồm một xi-lanh hình trụ, phía trên hở. Bên trong xi-lanh, pit-tông \(P_1\) có tiết diện \(30\text{ cm}^2\), khối lượng không đáng kể và có thể chuyển động không ma sát trong xi-lanh. Phía dưới \(P_1\) chứa không khí (xem như khí lí tưởng) ở nhiệt độ không đổi và áp suất bằng áp suất khí quyển \(p_0 = 10^5\text{ Pa}\). Một lò xo lí tưởng được gắn cố định ở đáy xi-lanh, có trục thẳng đứng, chiều dài tự nhiên \(l_0 = 70\text{ cm}\), độ cứng \(k = 10^3\text{ N/m}\) và thể tích không đáng kể. Pit-tông \(P_2\) dẫn động bằng chất lỏng thủy lực không nén được, phần khí trong ống này không đáng kể, pit-tông \(P_3\) có tiết diện \(50\text{ cm}^2\) tiếp xúc với đĩa phanh. Ban đầu \(P_1\) đặt ở độ cao \(h_0 = 100\text{ cm}\), người ta tác dụng một lực \(\vec{F}\) có độ lớn thay đổi được vào \(P_1\) để nó chuyển động chậm xuống dưới, khi đó \(P_3\) được ép vào đĩa phanh. Để bảo vệ hệ thống, van hai chiều chỉ mở ra khi có chênh lệch áp suất \(\Delta p = 0{,}6 \cdot 10^5\text{ Pa}\).
Xi-lanh P₁ F h₀ Van P₂ P₃ Đĩa phanh
Giải chi tiết — Đáp án: a) Đúng | b) Đúng | c) Sai | d) Sai
  • a) Đúng. Khi van chưa mở, lượng khí trong xi-lanh được giữ kín (khối lượng khí không đổi) và đề bài cho không khí nén chậm ở nhiệt độ không đổi nên đây là quá trình đẳng nhiệt.
  • b) Đúng. Do chất lỏng thủy lực không nén được và \(P_3\) đã tiếp xúc đĩa phanh nên \(P_2\) đứng yên. Khi \(P_1\) hạ xuống \(20\text{ cm}\), chiều cao cột khí còn \(h_1 = 100 - 20 = 80\text{ cm}\). Áp dụng định luật Boyle:
    \[p_1 h_1 = p_0 h_0 \Rightarrow p_1 = 10^5 \cdot \frac{100}{80} = 1{,}25 \cdot 10^5\text{ Pa}.\]
    Độ chênh lệch áp suất \(\Delta p_1 = p_1 - p_0 = 0{,}25 \cdot 10^5\text{ Pa} < 0{,}6 \cdot 10^5\text{ Pa}\) nên van vẫn đóng. Áp suất được truyền nguyên vẹn qua chất lỏng đến \(P_3\); lực ép thực tế của \(P_3\) lên đĩa phanh là:
    \[F_3 = (p_1 - p_0) S_3 = 0{,}25 \cdot 10^5 \cdot 50 \cdot 10^{-4} = 125\text{ N}.\]
  • c) Sai. Van bắt đầu mở khi áp suất khí trong xi-lanh đạt \(p_{\text{mở}} = p_0 + \Delta p = 1{,}6 \cdot 10^5\text{ Pa}\). Chiều cao cột khí khi đó:
    \[h_{\text{mở}} = h_0 \frac{p_0}{p_{\text{mở}}} = 100 \cdot \frac{1}{1{,}6} = 62{,}5\text{ cm} \Rightarrow x_{\text{mở}} = h_0 - h_{\text{mở}} = 37{,}5\text{ cm} \neq 30\text{ cm}.\]
    (Tại vị trí dịch chuyển \(30\text{ cm}\), pit-tông \(P_1\) mới vừa chạm đầu trên của lò xo chứ van chưa mở).
  • d) Sai. Khi \(P_1\) đi xuống \(40\text{ cm}\), độ cao \(P_1\) là \(h = 100 - 40 = 60\text{ cm} < 62{,}5\text{ cm}\) nên van đã mở ra và giữ độ chênh lệch áp suất ở mức giới hạn \(p - p_0 = 0{,}6 \cdot 10^5\text{ Pa}\). Đồng thời lò xo bị nén một đoạn \(\Delta l = l_0 - h = 70 - 60 = 10\text{ cm} = 0{,}1\text{ m}\). Điều kiện cân bằng cho pit-tông \(P_1\):
    \[F_{\min} + p_0 S_1 = p S_1 + k \Delta l \Rightarrow F_{\min} = (p - p_0) S_1 + k \Delta l\]
    \[F_{\min} = 0{,}6 \cdot 10^5 \cdot 30 \cdot 10^{-4} + 10^3 \cdot 0{,}1 = 180 + 100 = 280\text{ N} \neq 400\text{ N}.\]
Câu 4: Một sợi dây dẫn có khối lượng \(30\text{ g}\), được uốn thành một khung dây có ba cạnh \(AB, BC, CD\) của một hình vuông cạnh \(a = 20\text{ cm}\). Đặt khung dây vào trong một từ trường đều có đường sức thẳng đứng, hướng xuống, độ lớn cảm ứng từ \(B = 0{,}1\text{ T}\), khung dây có thể quay quanh trục \(OO'\) nằm ngang đi qua hai điểm \(A, D\) như hình vẽ bên. Cho dòng điện không đổi có cường độ \(I = 10\text{ A}\) theo chiều \(DCBA\) qua khung dây. Lấy gia tốc trọng trường \(g = 10\text{ m/s}^2\).
B O O' A B C D
Giải chi tiết — Đáp án: a) Đúng | b) Sai | c) Sai | d) Đúng
  • a) Đúng. Trên cạnh \(BC\), dòng điện \(I\) chạy từ \(C\) sang \(B\) (từ phải sang trái) còn \(\vec{B}\) hướng thẳng đứng xuống dưới. Áp dụng quy tắc bàn tay trái (lòng bàn tay ngửa lên hứng \(\vec{B}\), chiều từ cổ tay đến ngón giữa từ phải sang trái), ngón cái choãi \(90^\circ\) chỉ chiều lực từ \(\vec{F}_{BC}\) hướng từ trong ra ngoài mặt phẳng hình vẽ, làm khung bị đẩy lệch ra phía ngoài.
  • b) Sai. Khi khung dây cân bằng ở góc lệch \(\alpha \neq 0^\circ\) so với phương thẳng đứng, hai cạnh \(AB\) và \(CD\) hợp với vectơ cảm ứng từ \(\vec{B}\) một góc \(\alpha\) nên chúng vẫn chịu tác dụng của lực từ với độ lớn \(F_{AB} = F_{CD} = B I a \sin\alpha > 0\). Hai lực này nằm dọc theo phương ngang (song song trục quay \(OO'\)) và ngược chiều nhau nên triệt tiêu lẫn nhau và không gây ra mômen quay quanh \(OO'\), nhưng không bằng \(0\).
  • c) Sai. Cạnh \(BC\) luôn nằm ngang nên luôn vuông góc với vectơ cảm ứng từ \(\vec{B}\) thẳng đứng ở mọi góc lệch \(\alpha\). Do đó độ lớn lực từ tác dụng lên cạnh \(BC\) luôn không đổi:
    \[F_{BC} = B I a \sin 90^\circ = 0{,}1 \cdot 10 \cdot 0{,}2 = 0{,}2\text{ N} \neq 0{,}141\text{ N}.\]
  • d) Đúng. Ba cạnh \(AB, BC, CD\) có chiều dài bằng nhau nên mỗi cạnh có khối lượng \(m_1 = \dfrac{m}{3} = 0{,}01\text{ kg}\) và trọng lượng \(P_1 = m_1 g = 0{,}1\text{ N}\). Khi khung cân bằng ở góc lệch \(\alpha\) so với phương thẳng đứng, tổng mômen trọng lực cân bằng với mômen của lực từ \(\vec{F}_{BC}\) đối với trục quay \(OO'\):
    \[P_1 \cdot \frac{a}{2}\sin\alpha + P_1 \cdot \frac{a}{2}\sin\alpha + P_1 \cdot a\sin\alpha = F_{BC} \cdot a\cos\alpha\]
    \[\Leftrightarrow 2 P_1 \sin\alpha = F_{BC} \cos\alpha \Rightarrow \tan\alpha = \frac{F_{BC}}{2 P_1} = \frac{0{,}2}{2 \cdot 0{,}1} = 1 \Rightarrow \alpha = 45^\circ.\]

Phần III. Trắc nghiệm trả lời ngắn

Thí sinh trả lời từ câu 1 đến câu 6. Điền trực tiếp giá trị số (có thể dùng dấu phẩy hoặc dấu chấm cho số thập phân).

Câu 1: Một bàn là điện có công suất trung bình là \(1000\text{ W}\), bàn là có băng kép được thiết kế tự đóng, ngắt dòng điện theo chu kỳ để duy trì sự ổn định. Người ta điều chỉnh chế độ làm việc của bàn là như sau: khi nhiệt độ đạt \(220^\circ\text{C}\) băng kép ngắt điện, khi nhiệt độ giảm còn \(190^\circ\text{C}\) băng kép đóng điện. Đồ thị bên cho biết mối liên hệ giữa nhiệt độ và thời gian kể từ lúc bắt đầu sử dụng bàn là. Điện năng tiêu thụ của bàn là trong thời gian \(30\text{ phút}\) là bao nhiêu kilojun (\(\text{kJ}\))?
Nhiệt độ (°C) Thời gian (phút) 220 190 t₀ 0 4 6 13
kJ (làm tròn đến hàng đơn vị)
Giải chi tiết — Đáp án đúng: 720

Quan sát đồ thị nhiệt độ theo thời gian:

  • Giai đoạn khởi động (từ \(0\) đến \(4\text{ phút}\)): Nhiệt độ tăng từ \(t_0\) lên \(220^\circ\text{C}\) \(\Rightarrow\) bàn là đóng điện liên tục trong \(\Delta t_0 = 4\text{ phút}\).
  • Giai đoạn ngắt đầu tiên (từ \(4\) đến \(6\text{ phút}\)): Nhiệt độ giảm từ \(220^\circ\text{C}\) xuống \(190^\circ\text{C}\) \(\Rightarrow\) thời gian mỗi lần ngắt điện là \(\tau_{\text{ngắt}} = 6 - 4 = 2\text{ phút}\).
  • Giai đoạn dao động tuần hoàn (từ \(6\) đến \(13\text{ phút}\)): Khoảng thời gian \(13 - 6 = 7\text{ phút}\) gồm đúng \(3\) lần đóng điện (\(\tau_{\text{đóng}}\)) xen kẽ \(2\) lần ngắt điện (\(\tau_{\text{ngắt}} = 2\text{ phút}\)):
    \[3\tau_{\text{đóng}} + 2\tau_{\text{ngắt}} = 7 \Rightarrow 3\tau_{\text{đóng}} + 2 \cdot 2 = 7 \Rightarrow \tau_{\text{đóng}} = 1\text{ phút}.\]

Chu kì đóng – ngắt là \(T = \tau_{\text{đóng}} + \tau_{\text{ngắt}} = 1 + 2 = 3\text{ phút}\). Trong khoảng thời gian còn lại từ phút thứ \(6\) đến phút thứ \(30\) (kéo dài \(24\text{ phút}\)), bàn là thực hiện đúng \(\dfrac{24}{3} = 8\) chu kì đầy đủ, nên thời gian đóng điện thêm là \(8 \cdot 1 = 8\text{ phút}\).

Tổng thời gian bàn là được cấp điện trong \(30\text{ phút}\): \(t_{\text{tổng}} = 4 + 8 = 12\text{ phút} = 720\text{ s}\). Điện năng tiêu thụ:

\[A = P \cdot t_{\text{tổng}} = 1000 \cdot 720 = 720\,000\text{ J} = 720\text{ kJ}.\]
Câu 2: Một chiếc cốc hình trụ chứa một lượng nước ở \(10^\circ\text{C}\), khối lượng của nước và của cốc đều bằng \(m_1\). Ban đầu, người ta thả một cục nước đá có khối lượng \(m_2\) ở \(0^\circ\text{C}\) vào cốc nước, khi cân bằng nhiệt, cục nước đá bị tan \(\dfrac{1}{3}\) khối lượng của nó, chiều cao mực nước trong cốc là \(h\). Sau đó, người ta rót thêm một lượng nước có khối lượng \(m_3\) ở nhiệt độ \(40^\circ\text{C}\) vào cốc, khi xảy ra cân bằng nhiệt chiều cao của mực nước lúc này là \(2h\) và nhiệt độ cân bằng là \(10^\circ\text{C}\). Biết nhiệt dung riêng của nước là \(4200\text{ J/(kg.K)}\), nhiệt nóng chảy riêng của nước đá là \(3{,}36 \cdot 10^5\text{ J/kg}\). Bỏ qua sự trao đổi nhiệt với môi trường. Nhiệt dung riêng của cốc có giá trị là bao nhiêu \(\text{J/(kg.K)}\)?
J/(kg.K)
Giải chi tiết — Đáp án đúng: 1400

Gọi \(c_n = 4200\text{ J/(kg.K)}\), \(\lambda = 3{,}36 \cdot 10^5\text{ J/kg}\) (lưu ý \(\dfrac{\lambda}{c_n} = 80\text{ K}\)) và \(c\) là nhiệt dung riêng của cốc.

1. Xét quá trình 1: Nước đá chỉ tan \(\dfrac{1}{3}\) khối lượng nên nhiệt độ cân bằng là \(0^\circ\text{C}\). Phương trình cân bằng nhiệt:

\[m_1 (c_n + c)(10 - 0) = \frac{1}{3} m_2 \lambda \quad (1)\]

Phần nước đá còn lại (\(\dfrac{2}{3}m_2\)) nổi trên mặt nước nên theo định luật Archimedes, thể tích phần chìm của nó đúng bằng thể tích lượng nước có khối lượng \(\dfrac{2}{3}m_2\). Do đó chiều cao mực nước \(h\) tương ứng với tổng khối lượng nước và đá là \(m_1 + m_2\).

2. Xét toàn bộ hai quá trình: Sau khi rót thêm \(m_3\) nước ở \(40^\circ\text{C}\), toàn bộ nước đá tan hết và chiều cao mực nước là \(2h\) (gấp đôi ban đầu) nên tổng khối lượng nước tăng gấp đôi:

\[m_1 + m_2 + m_3 = 2(m_1 + m_2) \Rightarrow m_3 = m_1 + m_2 \quad (2)\]

So sánh trạng thái đầu (cốc và nước \(m_1\) ở \(10^\circ\text{C}\)) với trạng thái cuối (cũng ở \(10^\circ\text{C}\)), độ biến thiên nội năng của cốc và lượng nước \(m_1\) triệt tiêu. Nhiệt lượng do \(m_3\) tỏa ra khi hạ từ \(40^\circ\text{C}\) xuống \(10^\circ\text{C}\) đúng bằng nhiệt lượng để làm nóng chảy hoàn toàn \(m_2\) nước đá rồi đun nóng lên \(10^\circ\text{C}\):

\[m_3 c_n (40 - 10) = m_2 \lambda + m_2 c_n (10 - 0) \Rightarrow 30 m_3 = m_2 \left(\frac{\lambda}{c_n} + 10\right) = 90 m_2 \Rightarrow m_3 = 3 m_2.\]

Thay vào (2): \(3m_2 = m_1 + m_2 \Rightarrow m_1 = 2m_2\). Thay ngược vào (1):

\[10 \cdot 2m_2 (c_n + c) = \frac{1}{3} m_2 \lambda \Rightarrow c_n + c = \frac{\lambda}{60} = \frac{3{,}36 \cdot 10^5}{60} = 5600\text{ J/(kg.K)}\]
\[\Rightarrow c = 5600 - 4200 = 1400\text{ J/(kg.K)}.\]
Câu 3: Một lượng khí lí tưởng thực hiện một chu trình biến đổi trạng thái được biểu diễn trên đồ thị \(pOV\) như hình vẽ bên. Các trạng thái A và B không đổi, trạng thái C có thể thay đổi được nhưng quá trình CA luôn là đẳng áp và quá trình BC nhiệt độ luôn giảm. Gọi \(A_{\max}\) là công lớn nhất mà khí có thể thực hiện trong chu trình nói trên. Biết công của chu trình được tính bằng diện tích của tam giác ABC. Tìm tỉ số \(\dfrac{A_{\max}}{p_0 V_0}\).
p V O 3p₀ p₀ V₀ 3V₀ V_C A B C
(nhập giá trị tỉ số)
Giải chi tiết — Đáp án đúng: 4

Các trạng thái có tọa độ \(A(V_0;\, p_0)\), \(B(3V_0;\, 3p_0)\) và \(C(V_C;\, p_0)\). Công thực hiện trong một chu trình bằng diện tích tam giác \(ABC\):

\[A = \frac{1}{2}(V_C - V_0)(3p_0 - p_0) = p_0 (V_C - V_0).\]

Để \(A\) lớn nhất thì \(V_C\) phải lớn nhất (hiển nhiên \(V_C > 3V_0\)). Xét đoạn thẳng \(BC\) có phương trình:

\[p(V) = -k V + b \quad \text{với } k = \frac{2p_0}{V_C - 3V_0} > 0.\]

Nhiệt độ tuyệt đối dọc theo \(BC\) tỉ lệ thuận với tích \(p V = -k V^2 + b V\) (là một parabol bề lõm hướng xuống). Để nhiệt độ luôn giảm khi \(V\) tăng từ \(3V_0\) đến \(V_C\), đạo hàm của \(pV\) tại điểm đầu \(B\) phải không dương, tức là hệ số góc của đoạn thẳng \(BC\) không lớn hơn hệ số góc tiếp tuyến đường đẳng nhiệt tại \(B\) (\(pV = 9p_0 V_0 \Rightarrow p'(3V_0) = -\dfrac{p_B}{V_B} = -\dfrac{p_0}{V_0}\)):

\[-\frac{2p_0}{V_C - 3V_0} \le -\frac{p_0}{V_0} \Leftrightarrow V_C - 3V_0 \le 2V_0 \Leftrightarrow V_C \le 5V_0.\]

Vậy giá trị cực đại là \(V_{C,\max} = 5V_0\). Khi đó:

\[A_{\max} = p_0 (5V_0 - V_0) = 4 p_0 V_0 \Rightarrow \frac{A_{\max}}{p_0 V_0} = 4.\]
Câu 4: Một bình cách nhiệt hình trụ có chiều dài \(L\) đặt nằm ngang, bình được chia thành hai phần nhờ một pit-tông cách nhiệt có thể di chuyển không ma sát bên trong bình như hình vẽ bên. Phần thứ nhất chứa khí helium (\(\text{He}\)), phần thứ hai chứa khí oxygen (\(\text{O}_2\)); lượng khí chứa trong hai phần được coi là khí lí tưởng, có khối lượng bằng nhau, ở cùng nhiệt độ \(27^\circ\text{C}\). Người ta dùng một nguồn nhiệt để đun nóng phần chứa khí \(\text{O}_2\) đến nhiệt độ \(t^\circ\text{C}\), lúc này áp suất ở phần chứa khí \(\text{O}_2\) tăng thêm \(5\%\). Biết nhiệt độ của phần chứa khí \(\text{He}\) không thay đổi và kích thước pit-tông không đáng kể, khối lượng mol của \(\text{He}\) và \(\text{O}_2\) lần lượt là \(4\text{ g/mol}\) và \(32\text{ g/mol}\). Giá trị nhiệt độ \(t\) là bao nhiêu độ \(^\circ\text{C}\)?
Pit-tông He O₂ Nguồn nhiệt
°C
Giải chi tiết — Đáp án đúng: 162

1. Trạng thái ban đầu: Hai ngăn có cùng áp suất \(p_0\) (do pit-tông cân bằng, không ma sát), cùng nhiệt độ \(T_0 = 27 + 273 = 300\text{ K}\) và cùng khối lượng \(m\). Tỉ số số mol khí giữa hai ngăn là:

\[\frac{n_1}{n_2} = \frac{m / M_{\text{He}}}{m / M_{\text{O}_2}} = \frac{32}{4} = 8.\]

Từ phương trình \(p_0 V = n R T_0\), thể tích ban đầu tỉ lệ thuận với số mol nên gọi tổng thể tích bình là \(V\), ta có:

\[V_{10} = \frac{8}{9} V, \qquad V_{20} = \frac{1}{9} V.\]

2. Trạng thái sau khi đun nóng ngăn \(\text{O}_2\) đến \(T\): Khi cân bằng mới được thiết lập, áp suất ở cả hai ngăn đều bằng \(p = 1{,}05 p_0\).

  • Ngăn \(\text{He}\) biến đổi đẳng nhiệt: \(p V_1 = p_0 V_{10} \Rightarrow V_1 = \dfrac{V_{10}}{1{,}05} = \dfrac{8}{9 \cdot 1{,}05} V\).
  • Ngăn \(\text{O}_2\) biến đổi theo phương trình trạng thái: \(\dfrac{p V_2}{T} = \dfrac{p_0 V_{20}}{T_0} \Rightarrow V_2 = \dfrac{V_{20}}{1{,}05} \cdot \dfrac{T}{T_0} = \dfrac{1}{9 \cdot 1{,}05} \cdot \dfrac{T}{T_0} V\).

Vì tổng thể tích bình không đổi (\(V_1 + V_2 = V\)):

\[\frac{8}{9 \cdot 1{,}05} + \frac{1}{9 \cdot 1{,}05}\cdot \frac{T}{T_0} = 1 \Rightarrow 8 + \frac{T}{T_0} = 9{,}45 \Rightarrow \frac{T}{T_0} = 1{,}45\]
\[\Rightarrow T = 1{,}45 \cdot 300 = 435\text{ K} \Rightarrow t = 435 - 273 = 162^\circ\text{C}.\]
Câu 5: Hai tụ điện có điện dung lần lượt là \(50\ \mu\text{F}\) và \(100\ \mu\text{F}\). Khi hai tụ ghép nối tiếp thì điện dung của bộ tụ là \(C_1\), khi hai tụ ghép song song thì điện dung của bộ tụ là \(C_2\). Tính tỉ số \(\dfrac{C_2}{C_1}\) (làm tròn kết quả đến chữ số hàng phần mười).
(làm tròn đến chữ số hàng phần mười)
Giải chi tiết — Đáp án đúng: 4,5

Điện dung tương đương khi ghép nối tiếp:

\[C_1 = \frac{50 \cdot 100}{50 + 100} = \frac{100}{3}\ \mu\text{F}.\]

Điện dung tương đương khi ghép song song:

\[C_2 = 50 + 100 = 150\ \mu\text{F}.\]

Tỉ số cần tìm:

\[\frac{C_2}{C_1} = \frac{150}{100/3} = 4{,}5.\]
Câu 6: Một bình hình trụ có bán kính đáy \(R_1 = 20\text{ cm}\) được đặt thẳng đứng, chứa một lượng nước ở nhiệt độ \(t_1 = 20^\circ\text{C}\). Người ta thả một quả cầu đặc bằng nhôm có bán kính \(R_2 = 10\text{ cm}\) ở nhiệt độ \(t_2 = 40^\circ\text{C}\) vào bình thì mực nước trong bình ngập đến nửa quả cầu. Cho khối lượng riêng của nước \(D_1 = 1000\text{ kg/m}^3\) và của nhôm \(D_2 = 2700\text{ kg/m}^3\), nhiệt dung riêng của nước \(c_1 = 4200\text{ J/(kg.K)}\) và của nhôm \(c_2 = 880\text{ J/(kg.K)}\). Bỏ qua sự trao đổi nhiệt của bình với môi trường. Nhiệt độ của nước khi cân bằng nhiệt là bao nhiêu \(^\circ\text{C}\) (làm tròn kết quả đến chữ số hàng đơn vị)?
°C (làm tròn đến chữ số hàng đơn vị)
Giải chi tiết — Đáp án đúng: 24

Quả cầu nhôm chìm xuống đáy bình (vì \(D_2 > D_1\)). Do mực nước ngập đúng đến nửa quả cầu nên chiều cao mực nước bằng bán kính quả cầu: \(h = R_2 = 10\text{ cm}\).

Thể tích của quả cầu nhôm và thể tích phần nước trong bình (với \(R_1 = 2 R_2\)):

\[V_2 = \frac{4}{3}\pi R_2^3\]
\[V_1 = \pi R_1^2 R_2 - \frac{1}{2} V_2 = \pi (2R_2)^2 R_2 - \frac{2}{3}\pi R_2^3 = \frac{10}{3}\pi R_2^3 \Rightarrow \frac{V_1}{V_2} = 2{,}5.\]

Áp dụng phương trình cân bằng nhiệt \(m_1 c_1 (t - t_1) = m_2 c_2 (t_2 - t)\) với \(m = D V\):

\[\frac{m_1 c_1}{m_2 c_2} = \frac{D_1 V_1 c_1}{D_2 V_2 c_2} = \frac{1000 \cdot 2{,}5 \cdot 4200}{2700 \cdot 1 \cdot 880} = \frac{875}{198} \approx 4{,}419.\]

Suy ra nhiệt độ cân bằng:

\[t = t_1 + \frac{t_2 - t_1}{1 + \dfrac{m_1 c_1}{m_2 c_2}} = 20 + \frac{40 - 20}{1 + \dfrac{875}{198}} = 20 + \frac{3960}{1073} \approx 23{,}69^\circ\text{C} \approx 24^\circ\text{C}.\]

Thứ Ba, 17 tháng 11, 2026

Đáp án - Giải chi tiết - Đề thi học sinh giỏi Vật lý 12 Nghệ An 2026 - 2027 (Tự luận)

TỦ SÁCH CHUYÊN KHẢO VẬT LÝ CHUYÊN & OLYMPIAD

ĐỀ THI CHỌN HỌC SINH GIỎI TỈNH LỚP 12 NGHỆ AN
NĂM HỌC 2026 – 2027 (BẢNG A – PHẦN TỰ LUẬN)

Môn thi: Vật Lí | Thời gian làm bài: 100 phút | Học liệu tự học tương tác 4 tầng

Đề thi HSG Vật lý 12 Nghệ An Bảng A năm học 2026 – 2027 (phần tự luận 100 phút) là tài liệu chuẩn mực giúp học sinh rèn luyện tư duy giải tích và năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn. Cấu trúc đề thi bao quát trọn vẹn các chuyên đề trọng tâm gồm giao thoa ánh sáng Young, phân tích hình học đường sức điện trường và điện thế tĩnh điện, cùng bài toán mạch điện thực tế ứng dụng rơ-le nhiệt nam châm Curie trong nồi cơm điện. Điểm nhấn phân hóa của đề nằm ở phần vật lý nhiệt với câu hỏi thực hành thí nghiệm đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá kết hợp bài toán đồ thị nhiệt học trong kỹ thuật luyện kim. Toàn bộ đáp án chi tiết đề thi HSG Vật lý 12 Nghệ An dưới đây được thiết kế theo mô hình tương tác 4 tầng kèm đồ họa SVG giải tích và trợ lý chấm điểm AI thông minh. Đây là nguồn học liệu tự học ôn thi HSG Vật lý 12 cấp tỉnh và bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THPT chất lượng cao dành cho giáo viên và học sinh.


Câu 1: Giao thoa ánh sáng trong thí nghiệm Young

2,5 điểm

Trong thí nghiệm Young về giao thoa ánh sáng, khoảng cách giữa hai khe $S_1, S_2$ là $a = 1\text{ mm}$, khoảng cách từ mặt phẳng chứa hai khe đến màn quan sát là $D = 3\text{ m}$ . Nguồn sáng phát ra ánh sáng đơn sắc có bước sóng $\lambda = 0,5\ \mu\text{m}$ .

a) Tính khoảng vân và khoảng cách từ vân tối thứ 3 đến vân sáng bậc 4 ở cùng phía vân sáng trung tâm .

b) Gọi $M$ là vị trí vân sáng bậc 4 trên màn . Cho màn dịch chuyển dọc theo phương vuông góc lại gần mặt phẳng chứa 2 khe $S_1, S_2$ sao cho vị trí vân sáng trung tâm không đổi đến khi vân sáng tại $M$ chuyển thành vân tối lần thứ 2 . Tính độ dịch chuyển của màn .

c) Đưa màn về vị trí ban đầu, thay nguồn sáng trên bằng một nguồn sáng khác phát ra đồng thời hai ánh sáng đơn sắc trong vùng nhìn thấy có bước sóng $\lambda_1$ và $\lambda_2$ (với $0,38\ \mu\text{m} \le \lambda_1, \lambda_2 \le 0,76\ \mu\text{m}$) . $N$ là điểm trên màn quan sát trùng với vị trí vân sáng có màu như vân trung tâm, cách vân trung tâm $3,6\text{ mm}$ . Xác định số vân sáng đơn sắc nằm trong khoảng giữa vân sáng trung tâm và điểm $N$ .

Ý 1a. Tính khoảng vân $i$ và khoảng cách từ vân tối thứ 3 đến vân sáng bậc 4 cùng phía
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Khoảng vân $i$ phụ thuộc như thế nào vào bước sóng $\lambda$, khoảng cách hai khe $a$ và khoảng cách từ hai khe đến màn $D$? Em đã đưa các đại lượng $\lambda, a, D$ về cùng hệ đơn vị chuẩn SI trước khi tính chưa?
  • Trên cùng một phía so với vân sáng trung tâm $O$, tọa độ của vân tối thứ $n$ được xác định theo công thức $x_t = (n - 0,5)i$ hay $x_t = (n + 0,5)i$?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

Bước 1: Tính khoảng vân giao thoa theo công thức:

$$ i = \frac{\lambda D}{a} $$

Bước 2: Chọn trục tọa độ $Ox$ trên màn vuông góc với các vân giao thoa, gốc $O$ tại vân sáng trung tâm. Ở cùng phía dương ($x > 0$):

  • Vân tối thứ 3 ứng với $x_{t3} = (3 - 0,5)i = 2,5i$.
  • Vân sáng bậc 4 ứng với $x_{s4} = 4i$.
  • Khoảng cách giữa hai vân là $\Delta x = |x_{s4} - x_{t3}| = 1,5i$.
x O (0) i 2i xt3 = 2,5i 3i xs4 = 4i Δx = 1,5i = 2,25 mm
Hình 1.1. Biểu diễn vị trí vân tối thứ 3 và vân sáng bậc 4 cùng phía với vân trung tâm O.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

Khoảng vân giao thoa trên màn là:

$$ i = \frac{\lambda D}{a} = \frac{0,5 \cdot 10^{-6} \cdot 3}{1 \cdot 10^{-3}} = 1,5 \cdot 10^{-3}\text{ m} = 1,5\text{ mm} $$

Xét ở cùng một phía so với vân sáng trung tâm ($x > 0$):

  • Tọa độ của vân tối thứ 3 ứng với $k = 2$:
    $$ x_{t3} = (2 + 0,5)i = 2,5i = 2,5 \cdot 1,5 = 3,75\text{ mm} $$
  • Tọa độ của vân sáng bậc 4 ứng với $k = 4$:
    $$ x_{s4} = 4i = 4 \cdot 1,5 = 6,0\text{ mm} $$

Khoảng cách từ vân tối thứ 3 đến vân sáng bậc 4 ở cùng phía vân sáng trung tâm là:

$$ \Delta x = |x_{s4} - x_{t3}| = 6,0 - 3,75 = 2,25\text{ mm} $$
Đáp số 1a: Khoảng vân $i = 1,5\text{ mm}$; khoảng cách $\Delta x = 2,25\text{ mm}$.
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Nếu xét vân tối thứ 3 và vân sáng bậc 4 nằm ở hai phía khác nhau so với vân sáng trung tâm thì khoảng cách giữa chúng bằng bao nhiêu?

Hướng dẫn: Khi nằm khác phía, $\Delta x' = x_{s4} + |x_{t3}| = 4i + 2,5i = 6,5i = 6,5 \cdot 1,5 = 9,75\text{ mm}$.

Ý 1b. Tính độ dịch chuyển của màn để tại M chuyển thành vân tối lần thứ 2
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Khi dịch màn lại gần mặt phẳng hai khe, khoảng cách $D'$ giảm xuống trong khi tọa độ điểm $M$ ($x_M = 6\text{ mm}$) giữ nguyên. Vậy khoảng vân $i'$ tăng hay giảm?
  • Vì $x_M = k' \cdot i'$ không đổi nên khi $i'$ giảm thì bậc giao thoa $k'$ tại điểm $M$ sẽ tăng lên từ $4$ hay giảm xuống từ $4$? Hai giá trị bán nguyên liên tiếp của $k'$ ứng với hai lần $M$ trở thành vân tối là bao nhiêu?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

Tại điểm $M$ cố định cách vân trung tâm $x_M = 4i = 6\text{ mm}$:

$$ x_M = k' \frac{\lambda D'}{a} \implies k' = \frac{a x_M}{\lambda D'} $$

Khi dịch màn lại gần hai khe, $D' = D - \Delta D$ giảm dần nên $k'$ tăng liên tục từ giá trị ban đầu $k_0 = 4$:

  • Chuyển thành vân tối lần thứ 1 khi $k'_1 = 4,5$ (vân tối thứ 5).
  • Chuyển thành vân tối lần thứ 2 khi $k'_2 = 5,5$ (vân tối thứ 6).

Từ hệ thức $4D = 5,5(D - \Delta D)$, ta rút ra ngay độ dịch chuyển $\Delta D$.

✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

Ban đầu tại $M$ là vân sáng bậc 4 nên tọa độ của điểm $M$ là:

$$ x_M = 4i = 4 \frac{\lambda D}{a} $$

Khi dịch chuyển màn lại gần mặt phẳng hai khe một đoạn $\Delta D$, khoảng cách từ hai khe đến màn là $D' = D - \Delta D$. Khi đó tại $M$ có bậc giao thoa $k'$ thỏa mãn:

$$ x_M = k' \frac{\lambda (D - \Delta D)}{a} $$

Do $D' \lt D$ nên khi màn tiến lại gần hai khe thì khoảng vân giảm và $k'$ tăng dần từ $4$. Điểm $M$ chuyển thành vân tối:

  • Lần thứ nhất ứng với $k'_1 = 4,5$.
  • Lần thứ hai ứng với $k'_2 = 5,5$.

Lập tỉ số hai biểu thức của $x_M$, ta có:

$$ 4D = 5,5(D - \Delta D) \implies D - \Delta D = \frac{8}{11}D $$

Độ dịch chuyển của màn là:

$$ \Delta D = D - \frac{8}{11}D = \frac{3}{11}D = \frac{3}{11} \cdot 3 = \frac{9}{11}\text{ m} \approx 0,82\text{ m} = 81,82\text{ cm} $$
Đáp số 1b: $\Delta D = \dfrac{9}{11}\text{ m} \approx 0,82\text{ m}$ (hay $81,82\text{ cm}$).
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Nếu dịch chuyển màn ra xa hai khe (thay vì lại gần) đến khi tại $M$ chuyển thành vân tối lần thứ 2 thì màn phải dịch chuyển một đoạn bằng bao nhiêu?

Hướng dẫn: Khi dịch màn ra xa, $D'$ tăng nên $k'$ giảm từ $4$ qua $3,5$ (lần 1) xuống $2,5$ (lần 2). Khi đó $4D = 2,5(D + \Delta D') \implies \Delta D' = 0,6D = 1,8\text{ m}$.

Ý 1c. Xác định số vân sáng đơn sắc trong khoảng giữa vân trung tâm và điểm N
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Tại điểm $N$ cách vân trung tâm $x_N = 3,6\text{ mm}$ có vân sáng cùng màu với vân trung tâm, nghĩa là tại $N$ có sự trùng nhau của vân sáng bậc $k_1$ (của $\lambda_1$) và vân sáng bậc $k_2$ (của $\lambda_2$). Tích số $k \cdot \lambda$ tại $N$ bằng bao nhiêu $\mu\text{m}$?
  • Với điều kiện ánh sáng nhìn thấy $0,38\ \mu\text{m} \le \lambda \le 0,76\ \mu\text{m}$, số nguyên $k$ có thể nhận những giá trị nào?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

Tại vị trí điểm $N$ ($x_N = 3,6\text{ mm}$), điều kiện cho vân sáng của bức xạ $\lambda$ là:

$$ x_N = k \frac{\lambda D}{a} \implies \lambda = \frac{a x_N}{k D} = \frac{1 \cdot 3,6}{k \cdot 3} = \frac{1,2}{k}\ (\mu\text{m}) $$

Đặt vào giới hạn vùng khả kiến $0,38 \le \dfrac{1,2}{k} \le 0,76 \implies 1,58 \le k \le 3,16$. Vì $k \in \mathbb{Z}^+$ nên chỉ có hai giá trị duy nhất là $k_1 = 2$ và $k_2 = 3$.

O (trung tâm) N (3,6 mm) k1 = 1 (λ1) k2 = 1 (λ2) k2 = 2 (λ2)
Hình 1.2. Phân bố 3 vân sáng đơn sắc trong khoảng mở giữa vân trung tâm O và điểm N.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

Tại điểm $N$ cách vân trung tâm $x_N = 3,6\text{ mm}$, vân sáng có màu giống vân trung tâm nên tại $N$ là vị trí trùng nhau của hai vân sáng thuộc hai hệ bức xạ $\lambda_1$ và $\lambda_2$:

$$ x_N = k \frac{\lambda D}{a} \implies \lambda = \frac{a x_N}{k D} = \frac{10^{-3} \cdot 3,6 \cdot 10^{-3}}{k \cdot 3} = \frac{1,2}{k}\ (\mu\text{m}) $$

Vì hai bức xạ nằm trong vùng ánh sáng nhìn thấy ($0,38\ \mu\text{m} \le \lambda \le 0,76\ \mu\text{m}$) nên:

$$ 0,38 \le \frac{1,2}{k} \le 0,76 \implies 1,58 \le k \le 3,16 $$

Do $k \in \mathbb{Z}^+$ nên hai bức xạ tại $N$ ứng với bậc $k_1 = 2$ ($\lambda_1 = 0,6\ \mu\text{m}$) và $k_2 = 3$ ($\lambda_2 = 0,4\ \mu\text{m}$).

Vì $\gcd(2, 3) = 1$, $N$ là vị trí trùng nhau gần vân trung tâm nhất. Trong khoảng giữa vân sáng trung tâm $O$ và điểm $N$ (không kể $O$ và $N$):

  • Số vân sáng đơn sắc của bức xạ $\lambda_1$ là: $N_1 = k_1 - 1 = 2 - 1 = 1$ vân (ứng với $k_1 = 1$ tại $x = 1,8\text{ mm}$).
  • Số vân sáng đơn sắc của bức xạ $\lambda_2$ là: $N_2 = k_2 - 1 = 3 - 1 = 2$ vân (ứng với $k_2 = 1$ tại $x = 1,2\text{ mm}$ và $k_2 = 2$ tại $x = 2,4\text{ mm}$).

Tổng số vân sáng đơn sắc nằm trong khoảng giữa vân trung tâm và điểm $N$ là:

$$ N_{\text{đơn sắc}} = N_1 + N_2 = 1 + 2 = 3\text{ vân} $$
Đáp số 1c: Có $3$ vân sáng đơn sắc nằm trong khoảng giữa vân sáng trung tâm và điểm $N$.
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Nếu điểm $M'$ cách vân trung tâm $10,8\text{ mm}$ với cùng hai bức xạ $\lambda_1 = 0,6\ \mu\text{m}$ và $\lambda_2 = 0,4\ \mu\text{m}$ ở trên, hãy tìm số vân sáng đơn sắc nằm trong khoảng giữa vân trung tâm và $M'$.

Hướng dẫn: Tại $M'$ ($x_{M'} = 3x_N = 10,8\text{ mm}$) có $k'_1 = 6$, $k'_2 = 9$ và có $2$ vân trùng nằm giữa $O$ và $M'$. Số vân sáng đơn sắc là $(6 - 1 - 2) + (9 - 1 - 2) = 3 + 6 = 9$ vân.

Câu 2: Đường sức điện trường và Thế năng tĩnh điện của hệ điện tích điểm

3,0 điểm

Hình bên mô tả một đường sức điện trường trong mặt phẳng $Oxy$ do hệ hai điện tích điểm cố định $q_1$ và $q_2$ gây ra trong chân không . Độ dài cạnh của mỗi ô vuông trên lưới tọa độ là $a = 1\text{ cm}$ . Biết điện tích $q_1 = 2\text{ nC}$ và hằng số điện $k = 9 \cdot 10^9\text{ N}\cdot\text{m}^2/\text{C}^2$ . Tại một điểm cách điện tích $q$ một đoạn $r$ có điện thế tính theo công thức $V = k \dfrac{q}{r}\text{ (V)}$ .

y x O q2 q1
Hình 2.1. Đường sức điện trường trong mặt phẳng Oxy của hệ hai điện tích điểm $q_1$ và $q_2$ .

a) Dựa vào đặc điểm hình học của đường sức điện trường trên, hãy xác định dấu của điện tích $q_2$ và tính giá trị đại số của điện tích $q_2$ .

b) Trên đường thẳng nối hai điện tích, điểm $M$ là vị trí mà tại đó cường độ điện trường tổng hợp do $q_1$ và $q_2$ gây ra triệt tiêu hoàn toàn . Điểm $N$ nằm trên đoạn thẳng nối giữa hai điện tích và cách $q_2$ một khoảng bằng $4a$ . Đặt một điện tích điểm $q_3 = -1\text{ nC}$ tại $M$ . Hãy tính công của lực điện trường thực hiện khi dịch chuyển điện tích $q_0$ từ $M$ đến $N$ .

Ý 2a. Xác định dấu và tính giá trị đại số của điện tích $q_2$
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Đường sức điện nối trực tiếp giữa $q_1$ và $q_2$. Biết $q_1 = 2\text{ nC} > 0$, vậy đường sức phải xuất phát từ $q_1$ và kết thúc ở $q_2$. Từ đó suy ra $q_2$ mang dấu gì?
  • Quan sát điểm cao nhất $P(6a, 2a)$ trên đường sức (nơi có hai đường gióng nét đứt): tiếp tuyến của đường sức tại điểm cực đại $P$ có phương như thế nào so với trục $Ox$? Điều đó cho biết thành phần $E_{Py}$ của cường độ điện trường tổng hợp tại $P$ bằng bao nhiêu?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

Đếm số ô lưới trên hình vẽ: gốc $O(0,0)$ trùng với $q_2$, điện tích $q_1$ nằm tại $(8a, 0)$, và điểm cực đại $P$ của đường sức có tọa độ $x_P = 6a, y_P = 2a$.

  • Khoảng cách từ $q_1(8a, 0)$ đến $P(6a, 2a)$: $r_1 = \sqrt{(8a - 6a)^2 + (2a)^2} = \sqrt{8}\,a$.
  • Khoảng cách từ $q_2(0, 0)$ đến $P(6a, 2a)$: $r_2 = \sqrt{(6a)^2 + (2a)^2} = \sqrt{40}\,a$.

Tại điểm cực đại $P$, tiếp tuyến với đường sức nằm ngang ($\vec{E}_P \parallel Ox$) nên thành phần hình chiếu của $\vec{E}_P$ lên trục $Oy$ bằng $0$:

$$ E_{Py} = E_{1y} + E_{2y} = k\frac{q_1 y_P}{r_1^3} + k\frac{q_2 y_P}{r_2^3} = 0 \implies q_2 = -q_1 \left(\frac{r_2}{r_1}\right)^3 $$
q2 < 0 (0, 0) q1 > 0 (8a, 0) 6a P(6a, 2a) E1 E2 EP // Ox
Hình 2.2. Phân tích vector cường độ điện trường tại điểm cực đại $P(6a, 2a)$ với tiếp tuyến nằm ngang.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

1. Xác định dấu của điện tích $q_2$:

Đường sức điện trường nối giữa $q_1$ và $q_2$. Vì $q_1 = 2\text{ nC} > 0$ nên đường sức điện xuất phát từ điện tích dương $q_1$ và kết thúc tại $q_2$. Do đó, $q_2$ là điện tích âm ($q_2 < 0$).

2. Tính giá trị đại số của điện tích $q_2$:

Từ lưới ô vuông trên hình vẽ (với $q_2$ tại gốc tọa độ $O(0,0)$):

  • Vị trí của điện tích $q_1$ là $(8a, 0)$.
  • Điểm cao nhất (cực đại) trên đường sức là $P(6a, 2a)$.

Khoảng cách từ $q_1$ và $q_2$ đến điểm $P(6a, 2a)$ lần lượt là:

$$ r_1 = \sqrt{(8a - 6a)^2 + (2a)^2} = \sqrt{8}\,a = 2\sqrt{2}\,a $$
$$ r_2 = \sqrt{(6a)^2 + (2a)^2} = \sqrt{40}\,a = 2\sqrt{10}\,a $$

Tại điểm cực đại $P(6a, 2a)$, tiếp tuyến của đường sức điện song song với trục $Ox$, suy ra vector cường độ điện trường tổng hợp $\vec{E}_P = \vec{E}_1 + \vec{E}_2$ có phương nằm ngang ($E_{Py} = 0$):

$$ E_{1y} - |E_{2y}| = 0 \iff k\frac{q_1}{r_1^2}\cdot\frac{y_P}{r_1} = k\frac{|q_2|}{r_2^2}\cdot\frac{y_P}{r_2} \implies \frac{|q_2|}{q_1} = \left(\frac{r_2}{r_1}\right)^3 $$

Thay tỉ số $\dfrac{r_2}{r_1} = \dfrac{\sqrt{40}\,a}{\sqrt{8}\,a} = \sqrt{5}$ và $q_1 = 2\text{ nC}$ (với $q_2 < 0$), ta được:

$$ q_2 = -q_1 \left(\sqrt{5}\right)^3 = -2 \cdot 5\sqrt{5} = -10\sqrt{5}\text{ nC} \approx -22,36\text{ nC} $$
Đáp số 2a: Điện tích $q_2$ mang dấu âm ($q_2 < 0$) và có giá trị đại số $q_2 = -10\sqrt{5}\text{ nC} \approx -22,36\text{ nC}$.
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Tính độ lớn cường độ điện trường tổng hợp $E_P$ tại đỉnh $P(6a, 2a)$ của đường sức điện trường trên.

Hướng dẫn: Chiếu lên trục $Ox$ (hướng từ $P$ về phía âm trục $Ox$): $E_P = |E_{1x}| + |E_{2x}| = k\dfrac{q_1(8a - 6a)}{r_1^3} + k\dfrac{|q_2|\cdot 6a}{r_2^3} = \dfrac{k q_1}{a^2}\cdot\dfrac{2 + 6}{8\sqrt{8}} = \dfrac{k q_1}{2\sqrt{2}\,a^2} \approx 6,36 \cdot 10^4\text{ V/m}$.

Ý 2b. Tính công của lực điện trường khi dịch chuyển điện tích từ M đến N
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Hai điện tích $q_1 > 0$ và $q_2 < 0$ trái dấu, đồng thời $|q_1| < |q_2|$. Vậy điểm $M$ trên đường thẳng nối hai điện tích mà tại đó điện trường tổng hợp bằng $\vec{0}$ phải nằm ngoài đoạn $q_1 q_2$ và ở phía gần $q_1$ hay gần $q_2$?
  • Sau khi tìm được khoảng cách từ $M$ và $N$ đến $q_1, q_2$, làm thế nào để tính điện thế $V_M, V_N$ theo nguyên lý chồng chất điện thế và suy ra công $A_{MN} = q_3(V_M - V_N)$? (Lưu ý trong đề bài: điện tích dịch chuyển $q_0$ chính là điện tích điểm $q_3 = -1\text{ nC}$ đặt tại $M$).
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

Bước 1: Xác định vị trí điểm $M$:

Điểm $M$ nằm trên trục $Ox$, ngoài đoạn $q_2 q_1$ về phía $q_1$ ($x_M > 8a$). Gọi $r_{1M} = x_M - 8a$ và $r_{2M} = x_M = r_{1M} + 8a$. Điều kiện $E_{1M} = E_{2M}$ cho ta:

$$ \frac{r_{2M}}{r_{1M}} = \sqrt{\frac{|q_2|}{q_1}} = \sqrt{5\sqrt{5}} = 5^{3/4} \implies r_{1M} = \frac{8a}{5^{3/4} - 1}, \quad r_{2M} = \frac{8a \cdot 5^{3/4}}{5^{3/4} - 1} $$

Bước 2: Tính điện thế tại $M$ và tại $N$:

  • Tại $M$: $V_M = k\dfrac{q_1}{r_{1M}} + k\dfrac{q_2}{r_{2M}} = -\dfrac{k q_1 \left(5^{3/4} - 1\right)^2}{8a}$.
  • Tại $N$ (trung điểm đoạn $q_1 q_2$ vì $r_{2N} = 4a \implies r_{1N} = 8a - 4a = 4a$):
    $$ V_N = k\frac{q_1 + q_2}{4a} = \frac{k q_1}{4a}\left(1 - 5\sqrt{5}\right) $$

Bước 3: Công của lực điện trường khi dịch chuyển $q_0 \equiv q_3 = -1\text{ nC}$ từ $M$ đến $N$ là $A_{MN} = q_3(V_M - V_N)$.

q2 (O) N (4a) q1 (8a) M (EM = 0) Dịch chuyển q3 = -1 nC từ M đến N
Hình 2.3. Sơ đồ vị trí các điểm $M, N$ trên trục $Ox$ nối hai điện tích $q_1, q_2$.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

1. Xác định vị trí điểm $M$ và điện thế $V_M$:

Tại điểm $M$, cường độ điện trường tổng hợp do $q_1$ và $q_2$ gây ra triệt tiêu: $\vec{E}_{1M} + \vec{E}_{2M} = \vec{0}$. Do $q_1 > 0, q_2 < 0$ và $|q_1| < |q_2|$ nên $M$ nằm trên đường thẳng nối hai điện tích, ngoài đoạn $q_1 q_2$ và ở gần $q_1$ hơn:

$$ r_{2M} - r_{1M} = 8a \quad \text{và} \quad \frac{r_{2M}}{r_{1M}} = \sqrt{\frac{|q_2|}{q_1}} = \sqrt{5\sqrt{5}} = 5^{3/4} $$

Giải hệ trên ta được khoảng cách từ $M$ đến $q_1$ và $q_2$:

$$ r_{1M} = \frac{8a}{5^{3/4} - 1} \approx 3,4134\text{ cm}; \quad r_{2M} = \frac{8a \cdot 5^{3/4}}{5^{3/4} - 1} \approx 11,4134\text{ cm} $$

Điện thế tại điểm $M$ do hệ hai điện tích $q_1, q_2$ gây ra là:

$$ V_M = k\frac{q_1}{r_{1M}} + k\frac{q_2}{r_{2M}} = -\frac{k q_1 \left(5^{3/4} - 1\right)^2}{8a} = -\frac{9 \cdot 10^9 \cdot 2 \cdot 10^{-9} \cdot \left(5^{3/4} - 1\right)^2}{0,08} \approx -1235,91\text{ V} $$

2. Tính điện thế $V_N$ và công $A_{MN}$:

Điểm $N$ nằm trên đoạn nối hai điện tích, cách $q_2$ một đoạn $r_{2N} = 4a = 0,04\text{ m}$ nên cách $q_1$ một đoạn $r_{1N} = 8a - 4a = 4a = 0,04\text{ m}$. Điện thế tại $N$ là:

$$ V_N = k\frac{q_1}{4a} + k\frac{q_2}{4a} = \frac{k q_1}{4a}\left(1 - 5\sqrt{5}\right) = \frac{9 \cdot 10^9 \cdot 2 \cdot 10^{-9}}{0,04}\left(1 - 5\sqrt{5}\right) \approx -4581,15\text{ V} $$

Công của lực điện trường thực hiện khi dịch chuyển điện tích thử $q_0 \equiv q_3 = -1\text{ nC} = -10^{-9}\text{ C}$ từ $M$ đến $N$ là:

$$ A_{MN} = q_3(V_M - V_N) = (-10^{-9}) \cdot \left[-1235,91 - (-4581,15)\right] \approx -3,35 \cdot 10^{-6}\text{ J} = -3,35\ \mu\text{J} $$
Đáp số 2b: $A_{MN} \approx -3,35 \cdot 10^{-6}\text{ J} = -3,35\ \mu\text{J}$.
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Trên đoạn thẳng nối giữa hai điện tích $q_1$ và $q_2$, hãy tìm vị trí điểm $K$ có điện thế tổng hợp $V_K = 0$.

Hướng dẫn: Gọi $x_K$ là khoảng cách từ $q_2$ đến $K$ ($0 < x_K < 8a$). Điều kiện $V_K = k\dfrac{q_1}{8a - x_K} + k\dfrac{q_2}{x_K} = 0 \implies \dfrac{x_K}{8a - x_K} = \dfrac{|q_2|}{q_1} = 5\sqrt{5} \implies x_K = \dfrac{40\sqrt{5}}{5\sqrt{5} + 1}a \approx 7,34\text{ cm}$.

Câu 3: Mạch điện và Cơ chế Rơ-le nhiệt Curie trong Nồi cơm điện

3,0 điểm

Nồi cơm điện là thiết bị điện được sử dụng phổ biến trong các hộ gia đình . Nó có chức năng đun nóng và ủ nhiệt . Hình bên là sơ đồ mạch điện đơn giản của một nồi cơm điện cơ, gồm dây đốt nóng chính và dây ủ nhiệt có điện trở $R_1$ và $R_2$ . Khi bắt đầu nấu ta nhấn nút để khóa K đóng lại . Khi cơm chín, rơ-le nhiệt (nam châm Curie) tự động ngắt khóa K để chuyển sang chế độ ủ .

220 V K R2 R1
Hình 3.1. Nồi cơm điện cơ và sơ đồ mạch điện gồm khóa K, dây đốt nóng chính $R_1$ và dây ủ nhiệt $R_2$ .

Một nồi cơm điện có ghi $220\text{ V} - 880\text{ W}$ (công suất ở chế độ nấu) . Biết công suất ở chế độ ủ chỉ bằng $10\%$ công suất chế độ nấu .

a) Cơ chế ngắt của nồi nhờ một nam châm vĩnh cửu áp sát đáy nồi . Khi nhiệt độ vượt quá $103\ ^\circ\text{C}$, nam châm này mất từ tính (điểm Curie) làm lò xo bật ra, ngắt khóa K . Tuy nhiên, nếu đáy nồi bị móp méo khiến bề mặt tiếp xúc giữa nam châm và đáy nồi giảm đi một nửa so với thiết kế, điều này ảnh hưởng thế nào đến chất lượng cơm (chín sớm hay khê), vì sao ?

b) Tính giá trị các điện trở $R_1$ và $R_2$ trong nồi cơm điện này .

c) Giả sử gia đình sử dụng nồi này để nấu cơm mỗi ngày 2 lần, mỗi lần chế độ nấu hoạt động 20 phút và chế độ ủ hoạt động 30 phút . Hãy tính số tiền điện gia đình phải trả cho riêng nồi cơm điện trong một tháng (30 ngày) với giá điện $3000\text{ đồng/kWh}$ .

Ý 3a. Giải thích ảnh hưởng đến chất lượng cơm khi diện tích tiếp xúc giữa nam châm Curie và đáy nồi giảm một nửa
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Trong quá trình nấu bình thường, nhiệt lượng truyền từ đâu sang nam châm vĩnh cửu (rơ-le nhiệt Curie) để báo hiệu nước trong nồi đã cạn và đáy nồi đã vượt quá $103\ ^\circ\text{C}$?
  • Theo định luật dẫn nhiệt Fourier, công suất dẫn nhiệt qua bề mặt tiếp xúc tỉ lệ thuận với diện tích tiếp xúc $S$. Khi đáy nồi bị móp méo làm diện tích tiếp xúc giữa nam châm và đáy nồi giảm đi một nửa (xuất hiện lớp không khí cách nhiệt ở khe hở), tốc độ truyền nhiệt từ đáy nồi sang nam châm sẽ tăng hay giảm? Khi đáy nồi đã vượt quá $103\ ^\circ\text{C}$ thì nhiệt độ của nam châm đã đạt $103\ ^\circ\text{C}$ chưa?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

Phân tích cơ chế truyền nhiệt tại đáy nồi:

  • Tốc độ truyền nhiệt (dòng nhiệt $q = \dfrac{\Delta Q}{\Delta t}$) từ đáy nồi sang nam châm Curie tỉ lệ thuận với diện tích tiếp xúc $S$:
    $$ \mathcal{P}_{\text{dẫn nhiệt}} = \frac{\Delta Q}{\Delta t} = k_{\text{tx}} \cdot S \cdot (T_{\text{đáy nồi}} - T_{\text{nam châm}}) $$
  • Khi $S$ giảm một nửa và xuất hiện khe hở không khí (dẫn nhiệt rất kém), nhiệt lượng truyền từ đáy nồi sang nam châm bị cản trở mạnh.
  • Hệ quả: Khi nước trong nồi đã cạn hết và nhiệt độ đáy nồi đã vượt xa $103\ ^\circ\text{C}$, nam châm Curie vẫn chưa nhận đủ nhiệt để đạt tới điểm Curie ($103\ ^\circ\text{C}$). Do đó khóa K bị ngắt muộn hơn thiết kế, dây đốt nóng chính $R_1$ tiếp tục đun với công suất lớn làm cơm bị khê (cháy) ở đáy nồi.
Thiết kế chuẩn (S tiếp xúc 100%) Đáy nồi (> 103 °C) Nam châm Curie Truyền nhiệt nhanh → Ngắt đúng lúc Đáy nồi móp (S giảm 50%) Đáy nồi (>> 103 °C) T < 103 °C Khe khí Truyền nhiệt chậm → Ngắt muộn (Khê)
Hình 3.2. Sự suy giảm diện tích tiếp xúc làm chậm quá trình truyền nhiệt từ đáy nồi sang nam châm Curie.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

Hiện tượng xảy ra: Cơm sẽ bị khê (hoặc cháy ở đáy nồi).

Giải thích chi tiết:

  • Ở điều kiện bình thường, khi cơm cạn nước, nhiệt độ đáy nồi tăng vượt quá $103\ ^\circ\text{C}$. Do nam châm vĩnh cửu áp sát đáy nồi với toàn bộ bề mặt thiết kế, nhiệt lượng truyền nhanh chóng từ đáy nồi sang nam châm làm nam châm kịp thời đạt tới điểm Curie ($103\ ^\circ\text{C}$), mất từ tính và ngắt khóa K đúng lúc cơm vừa chín.
  • Khi đáy nồi bị móp méo khiến diện tích bề mặt tiếp xúc giữa nam châm và đáy nồi giảm đi một nửa (phần diện tích còn lại bị ngăn cách bởi lớp không khí dẫn nhiệt rất kém), tốc độ truyền nhiệt từ đáy nồi sang nam châm giảm đi đáng kể.
  • Vì vậy, khi nước đã cạn và nhiệt độ thực tế của đáy nồi đã vượt quá $103\ ^\circ\text{C}$ từ lâu (thậm chí tăng lên rất cao), nhiệt độ của nam châm vẫn chưa đạt tới $103\ ^\circ\text{C}$ nên khóa K chưa thể ngắt. Nồi cơm tiếp tục duy trì chế độ nấu công suất lớn ($880\text{ W}$) thêm một khoảng thời gian dài, làm lớp cơm ở đáy nồi bị quá nhiệt và bị khê (cháy).

Lưu ý bổ sung trong thực tế: Nếu vết móp ở đáy nồi đồng thời làm kênh khoảng cách giữa đáy nồi với mâm nhiệt chính (khiến nhiệt từ mâm nhiệt không truyền được vào nồi nước mà tích tụ ở mâm nhiệt và truyền thẳng sang rơ-le) thì rơ-le có thể nóng quá $103\ ^\circ\text{C}$ sớm hơn và bật nút khi cơm chưa chín. Tuy nhiên, xét riêng tác động giảm diện tích tiếp xúc giữa nam châm cảm biến và đáy nồi như đề bài nêu thì nam châm nhận nhiệt từ đáy nồi chậm hơn nên ngắt muộn làm cơm bị khê.

Đáp số 3a: Cơm bị khê (cháy), vì diện tích tiếp xúc giữa nam châm và đáy nồi giảm một nửa làm giảm tốc độ truyền nhiệt từ đáy nồi sang nam châm; khi đáy nồi đã vượt xa $103\ ^\circ\text{C}$ thì nam châm mới đạt tới điểm Curie để ngắt khóa K (ngắt muộn).
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Vì sao nhà sản xuất chọn điểm Curie của nam châm rơ-le nhiệt là $103\ ^\circ\text{C}$ mà không chọn đúng bằng $100\ ^\circ\text{C}$?

Hướng dẫn: Ở áp suất khí quyển tiêu chuẩn, nước sôi ở $100\ ^\circ\text{C}$ (hoặc nhỉnh hơn $100\ ^\circ\text{C}$ một chút do hòa tan tinh bột và áp suất hơi trong nồi). Nếu chọn điểm Curie là $100\ ^\circ\text{C}$, ngay khi nước vừa sôi khóa K sẽ ngắt ngay làm cơm bị sống. Việc chọn $103\ ^\circ\text{C}$ đảm bảo chỉ khi nước lỏng đã hóa hơi và cạn hết khỏi đáy nồi thì nhiệt độ đáy nồi mới vượt qua mốc $100\ ^\circ\text{C}$ để đạt tới $103\ ^\circ\text{C}$.

Ý 3b. Tính giá trị các điện trở $R_1$ và $R_2$ trong nồi cơm điện
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Quan sát sơ đồ mạch điện: Khi khóa K đóng (chế độ nấu), dòng điện có đi qua $R_2$ không hay $R_2$ bị nối tắt? Khi đó mạch điện chỉ gồm điện trở nào?
  • Khi khóa K ngắt (chế độ ủ), hai điện trở $R_1$ và $R_2$ được mắc với nhau như thế nào? Công suất tiêu thụ của mạch khi ủ bằng bao nhiêu phần trăm công suất khi nấu?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
  • Chế độ nấu (K đóng): Điện trở $R_2$ bị nối tắt, chỉ có $R_1$ hoạt động dưới hiệu điện thế $U = 220\text{ V}$ với công suất $\mathcal{P}_{\text{nấu}} = 880\text{ W}$:
    $$ R_1 = \frac{U^2}{\mathcal{P}_{\text{nấu}}} $$
  • Chế độ ủ (K mở): Hai điện trở $R_1$ và $R_2$ mắc nối tiếp ($R_{\text{tđ}} = R_1 + R_2$), công suất $\mathcal{P}_{\text{ủ}} = 0,1\mathcal{P}_{\text{nấu}} = 88\text{ W}$:
    $$ R_1 + R_2 = \frac{U^2}{\mathcal{P}_{\text{ủ}}} = 10 R_1 \implies R_2 = 9 R_1 $$
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

1. Tính điện trở $R_1$:

Khi bắt đầu nấu, khóa K đóng lại nên điện trở $R_2$ bị nối tắt. Mạch điện chỉ còn dây đốt nóng chính $R_1$ mắc vào nguồn $U = 220\text{ V}$. Công suất ở chế độ nấu là $\mathcal{P}_{\text{nấu}} = 880\text{ W}$:

$$ \mathcal{P}_{\text{nấu}} = \frac{U^2}{R_1} \implies R_1 = \frac{U^2}{\mathcal{P}_{\text{nấu}}} = \frac{220^2}{880} = 55\ \Omega $$

2. Tính điện trở $R_2$:

Khi chuyển sang chế độ ủ, khóa K ngắt, mạch điện gồm hai điện trở $R_1$ và $R_2$ mắc nối tiếp. Công suất ở chế độ ủ là:

$$ \mathcal{P}_{\text{ủ}} = 10\% \cdot \mathcal{P}_{\text{nấu}} = 0,1 \cdot 880 = 88\text{ W} $$

Điện trở tương đương của mạch ở chế độ ủ là:

$$ R_{\text{tđ}} = R_1 + R_2 = \frac{U^2}{\mathcal{P}_{\text{ủ}}} = \frac{220^2}{88} = 550\ \Omega $$

Suy ra giá trị của điện trở $R_2$ là:

$$ R_2 = R_{\text{tđ}} - R_1 = 550 - 55 = 495\ \Omega $$
Đáp số 3b: $R_1 = 55\ \Omega$ và $R_2 = 495\ \Omega$.
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Ở chế độ ủ (khóa K mở), công suất tỏa nhiệt riêng trên dây đốt nóng chính $R_1$ bằng bao nhiêu oát (W)?

Hướng dẫn: Khi K mở, dòng điện trong mạch là $I_{\text{ủ}} = \dfrac{U}{R_1 + R_2} = \dfrac{220}{550} = 0,4\text{ A}$. Công suất tỏa nhiệt trên $R_1$ là $\mathcal{P}_{1,\text{ủ}} = I_{\text{ủ}}^2 R_1 = 0,4^2 \cdot 55 = 8,8\text{ W}$ (bằng $10\%$ tổng công suất ủ, phần còn lại $79,2\text{ W}$ tỏa ra trên $R_2$).

Ý 3c. Tính tiền điện phải trả cho nồi cơm điện trong 1 tháng (30 ngày)
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Mỗi ngày nấu 2 lần trong suốt 30 ngày thì tổng thời gian nồi hoạt động ở chế độ nấu ($t_{\text{nấu}}$) và tổng thời gian hoạt động ở chế độ ủ ($t_{\text{ủ}}$) trong cả tháng là bao nhiêu giờ (h)?
  • Để tính điện năng ra đơn vị $\text{kWh}$, em cần đổi công suất $\mathcal{P}_{\text{nấu}} = 880\text{ W}$ và $\mathcal{P}_{\text{ủ}} = 88\text{ W}$ sang đơn vị $\text{kW}$ như thế nào?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

Trong 1 tháng (30 ngày), tổng số lần sử dụng nồi cơm điện là $N = 30 \cdot 2 = 60\text{ lần}$:

  • Tổng thời gian ở chế độ nấu: $t_{\text{nấu}} = 60 \cdot \dfrac{20}{60} = 20\text{ h}$.
  • Tổng thời gian ở chế độ ủ: $t_{\text{ủ}} = 60 \cdot \dfrac{30}{60} = 30\text{ h}$.
  • Tổng điện năng tiêu thụ trong tháng: $A = \mathcal{P}_{\text{nấu}} \cdot t_{\text{nấu}} + \mathcal{P}_{\text{ủ}} \cdot t_{\text{ủ}}$ (tính theo $\text{kWh}$).
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

Trong một tháng ($30\text{ ngày}$), mỗi ngày nấu $2\text{ lần}$ nên tổng số lần nấu là $60\text{ lần}$.

  • Tổng thời gian nồi hoạt động ở chế độ nấu trong 1 tháng:
    $$ t_{\text{nấu}} = 60 \cdot 20\text{ phút} = 1200\text{ phút} = 20\text{ h} $$
  • Tổng thời gian nồi hoạt động ở chế độ ủ trong 1 tháng:
    $$ t_{\text{ủ}} = 60 \cdot 30\text{ phút} = 1800\text{ phút} = 30\text{ h} $$

Tổng điện năng nồi cơm điện tiêu thụ trong 1 tháng là:

$$ A = \mathcal{P}_{\text{nấu}} \cdot t_{\text{nấu}} + \mathcal{P}_{\text{ủ}} \cdot t_{\text{ủ}} = 0,88\text{ kW} \cdot 20\text{ h} + 0,088\text{ kW} \cdot 30\text{ h} = 17,6 + 2,64 = 20,24\text{ kWh} $$

Số tiền điện gia đình phải trả cho riêng nồi cơm điện trong 1 tháng là:

$$ T = 20,24 \cdot 3000 = 60\,720\text{ đồng} $$
Đáp số 3c: Điện năng tiêu thụ trong tháng là $20,24\text{ kWh}$; số tiền điện phải trả là $60\,720\text{ đồng}$.
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Nếu mỗi lần nấu xong gia đình để nồi ở chế độ ủ suốt $2,5\text{ giờ}$ (thay vì $30\text{ phút}$) thì mỗi tháng phải trả thêm bao nhiêu tiền điện?

Hướng dẫn: Thời gian ủ tăng thêm $2\text{ h/lần} \times 60\text{ lần} = 120\text{ h}$. Điện năng tăng thêm $\Delta A = 0,088 \cdot 120 = 10,56\text{ kWh}$, tương ứng số tiền tăng thêm $\Delta T = 10,56 \cdot 3000 = 31\,680\text{ đồng}$.

Bài 4: Thực hành và Bài toán Nhiệt học – Đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá

3,5 điểm

4.1. Hình bên là một bộ dụng cụ thí nghiệm thực hành đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá . Bộ dụng cụ bao gồm: Biến thế nguồn (1), bộ đo công suất nguồn điện (2) (oát kế có độ chia nhỏ nhất là $0,1\text{ W}$) có tích hợp chức năng đo thời gian, nhiệt kế điện tử (3) có độ chia nhỏ nhất là $0,1\ ^\circ\text{C}$, nhiệt lượng kế (4) bằng nhựa có vỏ xốp kèm que khuấy và dây điện trở, cân điện tử (5) có độ chia nhỏ nhất là $0,01\text{ g}$ .

0.00 g (5) (1) P: 14.5 W t: 300 s (2) 0.0°C (3) (4)
Hình 4.1. Sơ đồ bộ dụng cụ đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá: (1) Biến thế nguồn, (2) Oát kế tích hợp đo thời gian, (3) Nhiệt kế điện tử, (4) Nhiệt lượng kế, (5) Cân điện tử .

a) Trình bày tiến trình thí nghiệm đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá với bộ dụng cụ mô tả trên .

Ý 4.1a. Trình bày tiến trình thí nghiệm đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Theo định nghĩa $\lambda = \dfrac{Q}{m}$, để xác định nhiệt nóng chảy riêng $\lambda$ của nước đá bằng bộ dụng cụ trên, ta cần đo trực tiếp những đại lượng vật lý nào bằng cân điện tử (5), oát kế tích hợp đồng hồ (2) và nhiệt kế điện tử (3)?
  • Tại sao trong tiến trình thí nghiệm ta phải theo dõi nhiệt độ trên nhiệt kế (3) dừng ở $0\ ^\circ\text{C}$ trong giai đoạn nước đá đang tan, hoặc xác định thời điểm toàn bộ khối nước đá vừa nóng chảy hết (khi nhiệt độ bắt đầu tăng vượt quá $0\ ^\circ\text{C}$)?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

Nguyên lý phép đo: Dùng dây điện trở đun nóng làm tan chảy khối nước đá có khối lượng $m$ ở $0\ ^\circ\text{C}$ đặt trong bình nhiệt lượng kế (4). Nhiệt lượng cung cấp trong khoảng thời gian $\tau_M$ là $Q = \mathcal{P} \cdot \tau_M$, suy ra:

$$ \lambda = \frac{Q}{m} = \frac{\mathcal{P} \cdot \tau_M}{m} $$

Cấu trúc chuẩn 4 bước của tiến trình thí nghiệm:

  1. Bước 1 (Đo khối lượng nước đá $m$): Dùng cân điện tử (5) cân bình nhiệt lượng kế (4) rỗng (hoặc trừ bì), sau đó cho các viên nước đá đang tan (ở $0\ ^\circ\text{C}$) vào nhiệt lượng kế và cân lại để xác định chính xác khối lượng nước đá $m$.
  2. Bước 2 (Lắp ráp hệ thống): Đậy nắp nhiệt lượng kế (4) sao cho dây điện trở và đầu đo của nhiệt kế điện tử (3) ngập hoàn toàn trong nước đá; nối dây điện trở với bộ đo công suất (2) và biến thế nguồn (1).
  3. Bước 3 (Tiến hành đun và thu thập số liệu): Bật biến thế nguồn (1) và đồng hồ đo thời gian trên bộ đo công suất (2), khuấy nhẹ liên tục bằng que khuấy. Ghi lại giá trị công suất $\mathcal{P}$, thời gian đun $\tau$ và nhiệt độ $t\ (^\circ\text{C})$ sau các khoảng thời gian đều đặn (hoặc xác định thời điểm $\tau_M$ khi nước đá vừa tan hết và nhiệt độ bắt đầu tăng lên trên $0\ ^\circ\text{C}$).
  4. Bước 4 (Xử lý số liệu): Vẽ đồ thị sự phụ thuộc của nhiệt độ $t$ theo thời gian $\tau$ để xác định chính xác thời điểm $\tau_M$ nước đá tan hết, từ đó tính $\lambda = \dfrac{\overline{\mathcal{P}} \cdot \tau_M}{m}$ và sai số phép đo.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

Tiến trình thí nghiệm đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá với bộ dụng cụ đã cho gồm các bước sau:

  1. Bước 1 – Xác định khối lượng nước đá $m$:
    • Đặt cốc nhôm của nhiệt lượng kế (4) lên cân điện tử (5), nhấn nút trừ bì (Tare về $0,00\text{ g}$) hoặc ghi khối lượng cốc rỗng $m_0$.
    • Cho một lượng nước đá đang tan (ở $0\ ^\circ\text{C}$) vào bình nhiệt lượng kế (4), đặt lên cân điện tử (5) để đọc trực tiếp khối lượng nước đá $m$.
  2. Bước 2 – Lắp đặt mạch điện và dụng cụ đo:
    • Lắp nắp bình nhiệt lượng kế (4) sao cho dây điện trở đun nóng, đầu dò của nhiệt kế điện tử (3) và que khuấy tiếp xúc tốt ở phần đáy chứa nước đá.
    • Mắc dây điện trở của nhiệt lượng kế (4) nối tiếp qua cổng ra của bộ đo công suất nguồn điện (2) (oát kế tích hợp đồng hồ bấm giây) và nối vào nguồn điện của biến thế nguồn (1).
  3. Bước 3 – Cấp điện đun chảy nước đá và ghi số liệu:
    • Bật biến thế nguồn (1) ở mức điện áp thích hợp và khởi động chức năng đo thời gian trên bộ đo công suất (2).
    • Dùng que khuấy khuấy nhẹ nhàng và liên tục để nhiệt độ trong nhiệt lượng kế đồng đều.
    • Quan sát và ghi lại số chỉ công suất $\mathcal{P}\ (\text{W})$ trên oát kế (2), số chỉ nhiệt độ $t\ (^\circ\text{C})$ trên nhiệt kế điện tử (3) theo từng mốc thời gian $\tau\ (\text{s})$ (ví dụ mỗi $60\text{ s}$) cho đến khi toàn bộ nước đá tan hết và nhiệt độ của nước bắt đầu tăng vượt quá $0\ ^\circ\text{C}$ một khoảng rõ rệt.
    • Tắt biến thế nguồn (1) và ngắt mạch điện.
  4. Bước 4 – Xử lý số liệu và tính nhiệt nóng chảy riêng $\lambda$:
    • Từ bảng số liệu $(t, \tau)$, vẽ đồ thị sự phụ thuộc của nhiệt độ $t$ theo thời gian $\tau$ (gồm đoạn nằm ngang ở $0\ ^\circ\text{C}$ khi đá đang tan và đoạn xiên góc khi nước tăng nhiệt độ), giao điểm hai đường thẳng cho biết chính xác thời gian $\tau_M$ để toàn bộ khối nước đá $m$ tan chảy hoàn toàn.
    • Tính giá trị nhiệt nóng chảy riêng của nước đá theo công thức:
      $$ \lambda = \frac{\mathcal{P} \cdot \tau_M}{m} $$
Tóm tắt 4.1a: Cân khối lượng nước đá $m$ ở $0\ ^\circ\text{C}$ bằng cân (5) $\rightarrow$ Lắp nhiệt lượng kế (4) với nhiệt kế (3), oát kế (2) và nguồn (1) $\rightarrow$ Bật nguồn, khuấy nhẹ và ghi công suất $\mathcal{P}$, nhiệt độ $t$ theo thời gian $\tau$ đến khi đá tan hết ($\tau_M$) $\rightarrow$ Tính $\lambda = \dfrac{\mathcal{P} \cdot \tau_M}{m}$.
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Trong thí nghiệm trên, nếu không khuấy đều bằng que khuấy trong quá trình đun thì kết quả xác định thời điểm nước đá tan hết $\tau_M$ sẽ bị sai lệch như thế nào?

Hướng dẫn: Nước đá nhẹ hơn nổi lên trên, còn nước lỏng quanh dây điện trở ở dưới đáy nóng lên trên $0\ ^\circ\text{C}$ sớm hơn khi phần đá phía trên chưa tan hết. Nếu đầu nhiệt kế đặt gần dây điện trở, nhiệt kế sẽ tăng nhiệt độ sớm làm $\tau_M$ đo được nhỏ hơn thực tế, dẫn đến $\lambda$ tính được bị nhỏ hơn giá trị thực.

Ý 4.1b. Xác định nhiệt nóng chảy riêng của nước đá từ đồ thị thực nghiệm và giải thích sai lệch

b) Một nhóm học sinh đã thực hiện thí nghiệm đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá với bộ dụng cụ trên . Họ tiến hành thí nghiệm với khối lượng nước đá $m = 0,018\text{ kg}$ . Công suất tỏa nhiệt trung bình của dây điện trở là $\overline{\mathcal{P}} = 24,5\text{ W}$ . Nhóm học sinh thu được số liệu từ đó vẽ đồ thị biểu diễn sự thay đổi của nhiệt độ theo thời gian của nước đá như hình bên .

t (°C) τ (s) O 0,4 0,8 120 240 360 480
Hình 4.2. Đồ thị thực nghiệm biểu diễn sự thay đổi nhiệt độ $t\ (^\circ\text{C})$ của nước đá theo thời gian đun $\tau\ (\text{s})$ .

Từ đồ thị hãy xác định nhiệt nóng chảy riêng trung bình của nước đá? So sánh kết quả thu được với giá trị nhiệt nóng chảy riêng tiêu chuẩn là $3,34 \cdot 10^5\text{ J/kg}$? Giải thích nguyên nhân ?

💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Quan sát kỹ đồ thị trên lưới ô vuông (mỗi ô ngang ứng với $60\text{ s}$, mỗi ô dọc ứng với $0,2\ ^\circ\text{C}$): Điểm gãy khúc nơi nước đá vừa tan hết nằm ở bên phải vạch $240\text{ s}$. Làm thế nào để dùng tọa độ hai nút lưới chính xác trên nhánh xiên là $(300\text{ s};\, 0,2\ ^\circ\text{C})$ và $(420\text{ s};\, 0,8\ ^\circ\text{C})$ nhằm tìm chính xác thời điểm $\tau_M$ khi $t = 0\ ^\circ\text{C}$?
  • Trong quá trình đun, nhiệt lượng do dây điện trở tỏa ra ($Q = \overline{\mathcal{P}}\tau_M$) ngoài việc làm nóng chảy nước đá còn truyền đi đâu nữa? Điều đó làm cho giá trị $\lambda$ thực nghiệm lớn hơn hay nhỏ hơn giá trị tiêu chuẩn $3,34 \cdot 10^5\text{ J/kg}$?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

Bước 1 – Nội suy giải tích thời điểm nước đá tan hết $\tau_M$:

Trên nhánh đồ thị tăng nhiệt độ của nước lỏng, đường thẳng đi qua các điểm nút lưới $(300\text{ s};\, 0,2\ ^\circ\text{C})$, $(360\text{ s};\, 0,5\ ^\circ\text{C})$ và $(420\text{ s};\, 0,8\ ^\circ\text{C})$ có hệ số góc:

$$ k = \frac{\Delta t}{\Delta \tau} = \frac{0,8 - 0,2}{420 - 300} = \frac{0,6}{120} = 0,005\ ^\circ\text{C/s} $$

Phương trình đường thẳng của nhánh xiên là $t = 0,2 + 0,005(\tau - 300)$. Cho $t = 0\ ^\circ\text{C}$, ta tìm được chính xác thời điểm toàn bộ nước đá vừa nóng chảy hết là $\tau_M = 260\text{ s}$.

Bước 2 – Tính nhiệt nóng chảy riêng trung bình:

$$ \lambda = \frac{\overline{\mathcal{P}} \cdot \tau_M}{m} = \frac{24,5 \cdot 260}{0,018} \approx 3,54 \cdot 10^5\text{ J/kg} $$
τ (s) 240 300 360 420 τM = 260 s A(300; 0,2) B(360; 0,5) C(420; 0,8)
Hình 4.3. Phép ngoại suy tuyến tính từ ba điểm thực nghiệm $A, B, C$ xác định giao điểm $\tau_M = 260\text{ s}$.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

1. Xác định nhiệt nóng chảy riêng trung bình của nước đá từ đồ thị:

Trên hệ trục tọa độ của đồ thị, mỗi ô chia trên trục thời gian $\tau$ có giá trị $\Delta \tau_0 = \dfrac{120}{2} = 60\text{ s}$ và mỗi ô chia trên trục nhiệt độ $t$ có giá trị $\Delta t_0 = \dfrac{0,4}{2} = 0,2\ ^\circ\text{C}$.

Xét giai đoạn nước sau khi tan hết và tăng nhiệt độ tuyến tính theo thời gian, đường thẳng đi qua các điểm nút lưới thực nghiệm $A(300\text{ s};\, 0,2\ ^\circ\text{C})$, $B(360\text{ s};\, 0,5\ ^\circ\text{C})$ và $C(420\text{ s};\, 0,8\ ^\circ\text{C})$. Phương trình sự phụ thuộc của nhiệt độ $t$ theo thời gian $\tau$ ở giai đoạn này là:

$$ \frac{t - 0,2}{0,8 - 0,2} = \frac{\tau - 300}{420 - 300} \implies t = 0,005(\tau - 260)\ (^\circ\text{C}) $$

Giao điểm của đường thẳng này với trục hoành ($t = 0\ ^\circ\text{C}$) cho biết thời điểm toàn bộ khối nước đá vừa nóng chảy hoàn toàn là:

$$ \tau_M = 260\text{ s} $$

Nhiệt nóng chảy riêng trung bình của nước đá xác định từ thí nghiệm là:

$$ \lambda = \frac{Q}{m} = \frac{\overline{\mathcal{P}} \cdot \tau_M}{m} = \frac{24,5 \cdot 260}{0,018} \approx 3,54 \cdot 10^5\text{ J/kg} $$

(Chú ý: Nếu đọc gần đúng trên trục hoành tại lân cận vạch $\tau \approx 240\text{ s}$ thì $\lambda \approx \dfrac{24,5 \cdot 240}{0,018} \approx 3,27 \cdot 10^5\text{ J/kg}$).

2. So sánh với giá trị tiêu chuẩn và giải thích nguyên nhân:

  • Với kết quả đọc chính xác theo giao điểm đồ thị ($\tau_M = 260\text{ s} \implies \lambda \approx 3,54 \cdot 10^5\text{ J/kg}$): Giá trị thu được lớn hơn giá trị tiêu chuẩn ($3,34 \cdot 10^5\text{ J/kg}$) . Nguyên nhân là trong quá trình đun, một phần nhiệt lượng do dây điện trở tỏa ra đã truyền cho cốc nhiệt lượng kế, que khuấy, đầu đo nhiệt kế và thất thoát ra môi trường xung quanh ($Q_{\text{tỏa}} = \overline{\mathcal{P}}\tau_M = m\lambda_0 + Q_{\text{hao phí}} > m\lambda_0$), làm thời gian đun thực tế kéo dài hơn.
  • Trường hợp nếu lấy xấp xỉ tại vạch $240\text{ s}$ ($\lambda \approx 3,27 \cdot 10^5\text{ J/kg} < 3,34 \cdot 10^5\text{ J/kg}$): Sự sai lệch nhỏ hơn chuẩn xảy ra nếu nước đá ban đầu đã bị tan một phần nhỏ (lẫn nước ở $0\ ^\circ\text{C}$) khi đem cân hoặc do nước đá nhận thêm một phần nhiệt lượng truyền từ môi trường bên ngoài (có nhiệt độ phòng cao hơn $0\ ^\circ\text{C}$) vào bình nhiệt lượng kế.
Đáp số 4.1b: $\tau_M = 260\text{ s} \implies \lambda \approx 3,54 \cdot 10^5\text{ J/kg}$ (lớn hơn giá trị tiêu chuẩn $3,34 \cdot 10^5\text{ J/kg}$ do hao phí nhiệt truyền cho nhiệt lượng kế và môi trường).
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Dựa vào độ dốc của đoạn đồ thị tăng nhiệt độ từ $\tau_M = 260\text{ s}$ đến $\tau = 420\text{ s}$ (khi $t$ tăng từ $0\ ^\circ\text{C}$ lên $0,8\ ^\circ\text{C}$), hãy tính phần trăm công suất nhiệt bị thất thoát hoặc truyền cho bình nhiệt lượng kế trong giai đoạn này (biết nhiệt dung riêng của nước là $c_{\text{nước}} = 4200\text{ J/(kg}\cdot\text{K)}$).

Hướng dẫn: Công suất có ích làm nóng khối nước $m = 0,018\text{ kg}$ là $\mathcal{P}_{\text{ích}} = m c_{\text{nước}} \dfrac{\Delta t}{\Delta \tau} = 0,018 \cdot 4200 \cdot 0,005 = 0,378\text{ W}$ (hoặc tại đáy bình mới chỉ có một lớp nước mỏng quanh đầu dò nhiệt kế nóng lên trước khi đối lưu hoàn toàn).

4.2. Trong nhà máy luyện kim, người ta tái chế đồng phế liệu để đúc các chi tiết máy . Họ đưa hai khối đồng tinh khiết có khối lượng lần lượt là $m_1$ và $m_2$ (với $m_1 < m_2$) từ cùng một kho chứa có nhiệt độ môi trường $t_0$ vào hai lò nung cao tần độc lập . Hai lò nung này được cài đặt để cung cấp cùng một công suất nhiệt hữu ích $\mathcal{P}$ cho mỗi khối đồng . Để giám sát quá trình, hệ thống cảm biến liên tục ghi nhận và truyền dữ liệu về máy tính trung tâm .

Thay vì theo dõi nhiệt độ từng lò, họ quan sát đồ thị biểu diễn độ chênh lệch nhiệt độ $\Delta t\ (^\circ\text{C})$ giữa hai khối đồng theo thời gian nung $\tau\ (\text{s})$ như hình bên . Biết $\tau_2 = 1,5\tau_1$, nhiệt độ nóng chảy của đồng là $1084\ ^\circ\text{C}$ và bỏ qua sự trao đổi nhiệt môi trường .

Δt (°C) τ (s) O 346 τ1 τ2
Hình 4.4. Đồ thị độ chênh lệch nhiệt độ $\Delta t\ (^\circ\text{C})$ giữa hai khối đồng theo thời gian nung $\tau\ (\text{s})$ .

a) Hãy giải thích nguyên nhân tạo ra sự gãy khúc của đồ thị tại các thời điểm $\tau_1$ và $\tau_2$ .

b) Tính tỉ lệ khối lượng $\dfrac{m_2}{m_1}$ và nhiệt độ $t_0$ của kho chứa phế liệu ban đầu .

Ý 4.2a. Giải thích nguyên nhân tạo ra sự gãy khúc của đồ thị tại các thời điểm $\tau_1$ và $\tau_2$
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Hai khối đồng cùng xuất phát từ nhiệt độ $t_0$ và nhận cùng công suất nhiệt $\mathcal{P}$, nhưng $m_1 < m_2$ . Vậy trong giai đoạn đầu ($0 \le \tau \le \tau_1$), khối đồng nào tăng nhiệt độ nhanh hơn và đạt tới nhiệt độ nóng chảy ($1084\ ^\circ\text{C}$) trước?
  • Khi khối đồng thứ nhất bắt đầu nóng chảy ở thời điểm $\tau_1$, nhiệt độ của nó giữ không đổi ở $1084\ ^\circ\text{C}$ trong khi khối đồng thứ hai vẫn tiếp tục tăng nhiệt độ. Điều đó làm cho hiệu nhiệt độ $\Delta t = t_1 - t_2$ biến thiên như thế nào trong khoảng từ $\tau_1$ đến $\tau_2$? Điều gì xảy ra tại $\tau_2$ khiến $\Delta t = 0$?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

Phân tích sự biến thiên nhiệt độ $t_1(\tau)$ và $t_2(\tau)$ của từng khối đồng:

  • Giai đoạn $0 \le \tau < \tau_1$: Cả hai khối đồng đều ở thể rắn và tăng nhiệt độ tuyến tính:
    $$ t_1(\tau) = t_0 + \frac{\mathcal{P}}{m_1 c}\tau; \quad t_2(\tau) = t_0 + \frac{\mathcal{P}}{m_2 c}\tau $$
    Vì $m_1 < m_2$ nên $t_1(\tau)$ tăng nhanh hơn $t_2(\tau)$, làm $\Delta t = t_1 - t_2$ tăng bậc nhất theo $\tau$.
  • Tại thời điểm $\tau = \tau_1$: Khối đồng nhẹ hơn ($m_1$) chạm mốc nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ và bắt đầu quá trình nóng chảy ($t_1$ giữ không đổi bằng $1084\ ^\circ\text{C}$), trong khi khối $m_2$ vẫn đang ở thể rắn và tiếp tục tăng nhiệt độ. Do đó $\Delta t = 1084 - t_2(\tau)$ chuyển từ tăng sang giảm tuyến tính, tạo ra điểm gãy khúc cực đại tại $\tau_1$.
  • Tại thời điểm $\tau = \tau_2$: Khối đồng nặng hơn ($m_2$) cũng vừa tăng nhiệt độ đạt tới điểm nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ (lúc này khối $m_1$ vẫn đang trong quá trình nóng chảy ở $1084\ ^\circ\text{C}$). Cả hai khối cùng có nhiệt độ $1084\ ^\circ\text{C}$ nên $\Delta t = 0$, tạo ra điểm gãy khúc thứ hai tại $\tau_2$.
1084 °C t0 τ1 τ2 = 1,5τ1 t1(τ) (khối m1) t2(τ) (khối m2) Δtmax = 346 °C
Hình 4.5. Đồ thị nhiệt độ $t_1(\tau)$ và $t_2(\tau)$ giải thích nguyên nhân xuất hiện hai điểm gãy khúc tại $\tau_1$ và $\tau_2$.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

Giải thích nguyên nhân tạo ra sự gãy khúc của đồ thị tại $\tau_1$ và $\tau_2$:

  • Trong khoảng thời gian từ $0$ đến $\tau_1$: Cả hai khối đồng cùng nhận công suất nhiệt $\mathcal{P}$ và tăng nhiệt độ từ nhiệt độ ban đầu $t_0$ . Do $m_1 < m_2$ nên khối đồng $m_1$ có nhiệt dung nhỏ hơn, tăng nhiệt độ nhanh hơn khối đồng $m_2$:
    $$ \Delta t(\tau) = t_1(\tau) - t_2(\tau) = \frac{\mathcal{P}}{c}\left(\frac{1}{m_1} - \frac{1}{m_2}\right)\tau $$
    Vì vậy, độ chênh lệch nhiệt độ $\Delta t$ tăng tuyến tính theo thời gian $\tau$.
  • Sự gãy khúc tại thời điểm $\tau_1$: Tại $\tau = \tau_1$, khối đồng $m_1$ đạt tới nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ trước và bắt đầu quá trình chuyển thể (nóng chảy) . Trong suốt quá trình nóng chảy sau thời điểm $\tau_1$, nhiệt độ của khối $m_1$ giữ không đổi ở $t_1 = 1084\ ^\circ\text{C}$, trong khi khối $m_2$ chưa đạt tới nhiệt độ nóng chảy nên vẫn tiếp tục tăng nhiệt độ tuyến tính theo thời gian:
    $$ \Delta t(\tau) = 1084 - \left(t_0 + \frac{\mathcal{P}}{m_2 c}\tau\right) $$
    Do đó, tại $\tau_1$ đồ thị $\Delta t(\tau)$ bị gãy khúc, đạt đỉnh cực đại $\Delta t_{\max} = 346\ ^\circ\text{C}$ rồi chuyển sang giảm bậc nhất theo thời gian .
  • Sự gãy khúc tại thời điểm $\tau_2$: Tại $\tau = \tau_2$, khối đồng $m_2$ cũng vừa đạt tới nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ và bắt đầu nóng chảy (lúc này khối $m_1$ vẫn chưa nóng chảy hết nên vẫn đang ở $1084\ ^\circ\text{C}$). Kể từ thời điểm $\tau_2$ cho đến khi khối $m_1$ nóng chảy hoàn toàn, cả hai khối đồng đều có cùng nhiệt độ $1084\ ^\circ\text{C}$ nên $\Delta t = 0$, tạo ra điểm gãy khúc thứ hai tại $\tau_2$.
Tóm tắt 4.2a: Tại $\tau_1$, khối đồng nhẹ hơn ($m_1$) đạt nhiệt độ nóng chảy $1084\ ^\circ\text{C}$ và giữ nguyên nhiệt độ trong khi $m_2$ tiếp tục nóng lên làm $\Delta t$ giảm dần; tại $\tau_2$, khối $m_2$ cũng đạt tới $1084\ ^\circ\text{C}$ (khi $m_1$ vẫn đang nóng chảy) nên hai khối có cùng nhiệt độ ($\Delta t = 0$).
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Sau thời điểm $\tau_2$, đồ thị $\Delta t(\tau)$ có giữ mức $\Delta t = 0$ mãi mãi không? Hãy mô tả dạng đồ thị ở giai đoạn tiếp theo nếu vẫn tiếp tục nung hai lò.

Hướng dẫn: Không. Khi khối $m_1$ nóng chảy hoàn toàn ở thời điểm $\tau_3$, đồng lỏng $m_1$ sẽ tiếp tục tăng nhiệt độ vượt quá $1084\ ^\circ\text{C}$ trong khi khối $m_2$ (lớn hơn và bắt đầu nóng chảy muộn hơn) vẫn đang nóng chảy ở $1084\ ^\circ\text{C}$. Khi đó $\Delta t$ sẽ lại tăng tuyến tính từ $0$ lên một cực đại mới tại thời điểm $\tau_4$ khi khối $m_2$ nóng chảy xong!

Ý 4.2b. Tính tỉ lệ khối lượng $\dfrac{m_2}{m_1}$ và nhiệt độ $t_0$ của kho chứa phế liệu ban đầu
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
  • Cả hai khối đồng cùng tăng nhiệt độ từ $t_0$ đến nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ dưới cùng công suất nhiệt $\mathcal{P}$ . Thời gian để khối $m_1$ đạt tới $1084\ ^\circ\text{C}$ là $\tau_1$, còn thời gian để khối $m_2$ đạt tới $1084\ ^\circ\text{C}$ là $\tau_2 = 1,5\tau_1$ . Vậy tỉ số $\dfrac{m_2}{m_1}$ liên hệ như thế nào với tỉ số $\dfrac{\tau_2}{\tau_1}$?
  • Tại thời điểm $\tau_1$, khối $m_1$ đã tăng được $(1084 - t_0)$, còn khối $m_2$ mới đi được $\dfrac{\tau_1}{\tau_2} = \dfrac{2}{3}$ chặng đường tăng nhiệt độ của nó. Vậy hiệu nhiệt độ $\Delta t_{\max} = 346\ ^\circ\text{C}$ tại $\tau_1$ chiếm bao nhiêu phần của hiệu $(1084 - t_0)$?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích

1. Tính tỉ lệ khối lượng $\dfrac{m_2}{m_1}$:

Nhiệt lượng cần thiết để đun nóng mỗi khối đồng từ nhiệt độ ban đầu $t_0$ đến nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ là:

$$ \begin{cases} Q_1 = \mathcal{P}\tau_1 = m_1 c (t_{\text{nc}} - t_0) \\ Q_2 = \mathcal{P}\tau_2 = m_2 c (t_{\text{nc}} - t_0) \end{cases} \implies \frac{m_2}{m_1} = \frac{\tau_2}{\tau_1} = 1,5 $$

2. Tính nhiệt độ ban đầu $t_0$:

Tại thời điểm $\tau_1$, nhiệt độ của khối $m_1$ là $t_1(\tau_1) = t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$, còn nhiệt độ của khối $m_2$ là:

$$ t_2(\tau_1) = t_0 + \frac{\mathcal{P}\tau_1}{m_2 c} = t_0 + \frac{m_1}{m_2}(t_{\text{nc}} - t_0) $$

Độ chênh lệch nhiệt độ tại thời điểm $\tau_1$ là $\Delta t(\tau_1) = 346\ ^\circ\text{C}$:

$$ \Delta t(\tau_1) = t_1(\tau_1) - t_2(\tau_1) = \left(1 - \frac{m_1}{m_2}\right)(t_{\text{nc}} - t_0) = 346\ ^\circ\text{C} $$
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn

1. Tính tỉ lệ khối lượng $\dfrac{m_2}{m_1}$:

Gọi $c$ là nhiệt dung riêng của đồng ở thể rắn. Nhiệt lượng mà hai lò nung cung cấp để đưa khối đồng $m_1$ (trong thời gian $\tau_1$) và khối đồng $m_2$ (trong thời gian $\tau_2$) từ nhiệt độ ban đầu $t_0$ đến nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ lần lượt là:

$$ \mathcal{P}\tau_1 = m_1 c (t_{\text{nc}} - t_0) \quad (1) $$
$$ \mathcal{P}\tau_2 = m_2 c (t_{\text{nc}} - t_0) \quad (2) $$

Lấy $(2)$ chia vế theo vế cho $(1)$, ta được tỉ lệ khối lượng của hai khối đồng:

$$ \frac{m_2}{m_1} = \frac{\tau_2}{\tau_1} = 1,5 = \frac{3}{2} $$

2. Tính nhiệt độ ban đầu $t_0$ của kho chứa phế liệu:

Trong khoảng thời gian từ $\tau_1$ đến $\tau_2$, khối đồng $m_2$ tăng nhiệt độ thêm một lượng đúng bằng $\Delta t_{\max} = 346\ ^\circ\text{C}$ để đạt tới $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$:

$$ \mathcal{P}(\tau_2 - \tau_1) = m_2 c \cdot \Delta t_{\max} \quad (3) $$

Lấy $(2)$ chia cho $(3)$ và thay $\tau_2 = 1,5\tau_1$, ta có:

$$ \frac{t_{\text{nc}} - t_0}{\Delta t_{\max}} = \frac{\tau_2}{\tau_2 - \tau_1} = \frac{1,5\tau_1}{1,5\tau_1 - \tau_1} = 3 $$

Suy ra độ tăng nhiệt độ tổng cộng của mỗi khối đồng từ trạng thái ban đầu đến khi nóng chảy là:

$$ t_{\text{nc}} - t_0 = 3 \cdot \Delta t_{\max} = 3 \cdot 346 = 1038\ ^\circ\text{C} $$

Nhiệt độ ban đầu $t_0$ của kho chứa phế liệu là:

$$ t_0 = t_{\text{nc}} - 1038 = 1084 - 1038 = 46\ ^\circ\text{C} $$
Đáp số 4.2b: Tỉ lệ khối lượng $\dfrac{m_2}{m_1} = 1,5$; nhiệt độ ban đầu của kho chứa $t_0 = 46\ ^\circ\text{C}$.
🚀 Thử thách mở rộng

Câu hỏi mở rộng: Biết nhiệt dung riêng của đồng rắn là $c = 380\text{ J/(kg}\cdot\text{K)}$ và nhiệt nóng chảy riêng của đồng là $\lambda_{\text{Cu}} = 1,8 \cdot 10^5\text{ J/kg}$. Hãy kiểm tra xem tại thời điểm $\tau_2 = 1,5\tau_1$, khối đồng $m_1$ đã nóng chảy hết bao nhiêu phần trăm khối lượng của nó?

Hướng dẫn: Thời gian để toàn bộ khối $m_1$ nóng chảy hoàn toàn là $\Delta \tau_{\text{nc1}} = \dfrac{m_1 \lambda_{\text{Cu}}}{\mathcal{P}} = \dfrac{\lambda_{\text{Cu}}}{c(t_{\text{nc}} - t_0)}\tau_1 = \dfrac{1,8 \cdot 10^5}{380 \cdot 1038}\tau_1 \approx 0,456\tau_1$ (hoặc với $\lambda_{\text{Cu}} = 2,05 \cdot 10^5\text{ J/kg}$ thì $\Delta \tau_{\text{nc1}} \approx 0,52\tau_1 > 0,5\tau_1$, lúc đó tại $\tau_2$ khối $m_1$ đã nóng chảy được $\dfrac{0,5}{0,52} \approx 96,2\%$ khối lượng).