Đề thi HSG Vật lý 12 Nghệ An Bảng A năm học 2026 – 2027 (phần tự luận 100 phút) là tài liệu chuẩn mực giúp học sinh rèn luyện tư duy giải tích và năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn. Cấu trúc đề thi bao quát trọn vẹn các chuyên đề trọng tâm gồm giao thoa ánh sáng Young, phân tích hình học đường sức điện trường và điện thế tĩnh điện, cùng bài toán mạch điện thực tế ứng dụng rơ-le nhiệt nam châm Curie trong nồi cơm điện. Điểm nhấn phân hóa của đề nằm ở phần vật lý nhiệt với câu hỏi thực hành thí nghiệm đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá kết hợp bài toán đồ thị nhiệt học trong kỹ thuật luyện kim. Toàn bộ đáp án chi tiết đề thi HSG Vật lý 12 Nghệ An dưới đây được thiết kế theo mô hình tương tác 4 tầng kèm đồ họa SVG giải tích và trợ lý chấm điểm AI thông minh. Đây là nguồn học liệu tự học ôn thi HSG Vật lý 12 cấp tỉnh và bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THPT chất lượng cao dành cho giáo viên và học sinh.
Câu 1: Giao thoa ánh sáng trong thí nghiệm Young
2,5 điểmTrong thí nghiệm Young về giao thoa ánh sáng, khoảng cách giữa hai khe $S_1, S_2$ là $a = 1\text{ mm}$, khoảng cách từ mặt phẳng chứa hai khe đến màn quan sát là $D = 3\text{ m}$ . Nguồn sáng phát ra ánh sáng đơn sắc có bước sóng $\lambda = 0,5\ \mu\text{m}$ .
a) Tính khoảng vân và khoảng cách từ vân tối thứ 3 đến vân sáng bậc 4 ở cùng phía vân sáng trung tâm .
b) Gọi $M$ là vị trí vân sáng bậc 4 trên màn . Cho màn dịch chuyển dọc theo phương vuông góc lại gần mặt phẳng chứa 2 khe $S_1, S_2$ sao cho vị trí vân sáng trung tâm không đổi đến khi vân sáng tại $M$ chuyển thành vân tối lần thứ 2 . Tính độ dịch chuyển của màn .
c) Đưa màn về vị trí ban đầu, thay nguồn sáng trên bằng một nguồn sáng khác phát ra đồng thời hai ánh sáng đơn sắc trong vùng nhìn thấy có bước sóng $\lambda_1$ và $\lambda_2$ (với $0,38\ \mu\text{m} \le \lambda_1, \lambda_2 \le 0,76\ \mu\text{m}$) . $N$ là điểm trên màn quan sát trùng với vị trí vân sáng có màu như vân trung tâm, cách vân trung tâm $3,6\text{ mm}$ . Xác định số vân sáng đơn sắc nằm trong khoảng giữa vân sáng trung tâm và điểm $N$ .
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Khoảng vân $i$ phụ thuộc như thế nào vào bước sóng $\lambda$, khoảng cách hai khe $a$ và khoảng cách từ hai khe đến màn $D$? Em đã đưa các đại lượng $\lambda, a, D$ về cùng hệ đơn vị chuẩn SI trước khi tính chưa?
- Trên cùng một phía so với vân sáng trung tâm $O$, tọa độ của vân tối thứ $n$ được xác định theo công thức $x_t = (n - 0,5)i$ hay $x_t = (n + 0,5)i$?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
Bước 1: Tính khoảng vân giao thoa theo công thức:
Bước 2: Chọn trục tọa độ $Ox$ trên màn vuông góc với các vân giao thoa, gốc $O$ tại vân sáng trung tâm. Ở cùng phía dương ($x > 0$):
- Vân tối thứ 3 ứng với $x_{t3} = (3 - 0,5)i = 2,5i$.
- Vân sáng bậc 4 ứng với $x_{s4} = 4i$.
- Khoảng cách giữa hai vân là $\Delta x = |x_{s4} - x_{t3}| = 1,5i$.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
Khoảng vân giao thoa trên màn là:
Xét ở cùng một phía so với vân sáng trung tâm ($x > 0$):
- Tọa độ của vân tối thứ 3 ứng với $k = 2$:
$$ x_{t3} = (2 + 0,5)i = 2,5i = 2,5 \cdot 1,5 = 3,75\text{ mm} $$
- Tọa độ của vân sáng bậc 4 ứng với $k = 4$:
$$ x_{s4} = 4i = 4 \cdot 1,5 = 6,0\text{ mm} $$
Khoảng cách từ vân tối thứ 3 đến vân sáng bậc 4 ở cùng phía vân sáng trung tâm là:
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Nếu xét vân tối thứ 3 và vân sáng bậc 4 nằm ở hai phía khác nhau so với vân sáng trung tâm thì khoảng cách giữa chúng bằng bao nhiêu?
Hướng dẫn: Khi nằm khác phía, $\Delta x' = x_{s4} + |x_{t3}| = 4i + 2,5i = 6,5i = 6,5 \cdot 1,5 = 9,75\text{ mm}$.
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Khi dịch màn lại gần mặt phẳng hai khe, khoảng cách $D'$ giảm xuống trong khi tọa độ điểm $M$ ($x_M = 6\text{ mm}$) giữ nguyên. Vậy khoảng vân $i'$ tăng hay giảm?
- Vì $x_M = k' \cdot i'$ không đổi nên khi $i'$ giảm thì bậc giao thoa $k'$ tại điểm $M$ sẽ tăng lên từ $4$ hay giảm xuống từ $4$? Hai giá trị bán nguyên liên tiếp của $k'$ ứng với hai lần $M$ trở thành vân tối là bao nhiêu?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
Tại điểm $M$ cố định cách vân trung tâm $x_M = 4i = 6\text{ mm}$:
Khi dịch màn lại gần hai khe, $D' = D - \Delta D$ giảm dần nên $k'$ tăng liên tục từ giá trị ban đầu $k_0 = 4$:
- Chuyển thành vân tối lần thứ 1 khi $k'_1 = 4,5$ (vân tối thứ 5).
- Chuyển thành vân tối lần thứ 2 khi $k'_2 = 5,5$ (vân tối thứ 6).
Từ hệ thức $4D = 5,5(D - \Delta D)$, ta rút ra ngay độ dịch chuyển $\Delta D$.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
Ban đầu tại $M$ là vân sáng bậc 4 nên tọa độ của điểm $M$ là:
Khi dịch chuyển màn lại gần mặt phẳng hai khe một đoạn $\Delta D$, khoảng cách từ hai khe đến màn là $D' = D - \Delta D$. Khi đó tại $M$ có bậc giao thoa $k'$ thỏa mãn:
Do $D' \lt D$ nên khi màn tiến lại gần hai khe thì khoảng vân giảm và $k'$ tăng dần từ $4$. Điểm $M$ chuyển thành vân tối:
- Lần thứ nhất ứng với $k'_1 = 4,5$.
- Lần thứ hai ứng với $k'_2 = 5,5$.
Lập tỉ số hai biểu thức của $x_M$, ta có:
Độ dịch chuyển của màn là:
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Nếu dịch chuyển màn ra xa hai khe (thay vì lại gần) đến khi tại $M$ chuyển thành vân tối lần thứ 2 thì màn phải dịch chuyển một đoạn bằng bao nhiêu?
Hướng dẫn: Khi dịch màn ra xa, $D'$ tăng nên $k'$ giảm từ $4$ qua $3,5$ (lần 1) xuống $2,5$ (lần 2). Khi đó $4D = 2,5(D + \Delta D') \implies \Delta D' = 0,6D = 1,8\text{ m}$.
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Tại điểm $N$ cách vân trung tâm $x_N = 3,6\text{ mm}$ có vân sáng cùng màu với vân trung tâm, nghĩa là tại $N$ có sự trùng nhau của vân sáng bậc $k_1$ (của $\lambda_1$) và vân sáng bậc $k_2$ (của $\lambda_2$). Tích số $k \cdot \lambda$ tại $N$ bằng bao nhiêu $\mu\text{m}$?
- Với điều kiện ánh sáng nhìn thấy $0,38\ \mu\text{m} \le \lambda \le 0,76\ \mu\text{m}$, số nguyên $k$ có thể nhận những giá trị nào?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
Tại vị trí điểm $N$ ($x_N = 3,6\text{ mm}$), điều kiện cho vân sáng của bức xạ $\lambda$ là:
Đặt vào giới hạn vùng khả kiến $0,38 \le \dfrac{1,2}{k} \le 0,76 \implies 1,58 \le k \le 3,16$. Vì $k \in \mathbb{Z}^+$ nên chỉ có hai giá trị duy nhất là $k_1 = 2$ và $k_2 = 3$.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
Tại điểm $N$ cách vân trung tâm $x_N = 3,6\text{ mm}$, vân sáng có màu giống vân trung tâm nên tại $N$ là vị trí trùng nhau của hai vân sáng thuộc hai hệ bức xạ $\lambda_1$ và $\lambda_2$:
Vì hai bức xạ nằm trong vùng ánh sáng nhìn thấy ($0,38\ \mu\text{m} \le \lambda \le 0,76\ \mu\text{m}$) nên:
Do $k \in \mathbb{Z}^+$ nên hai bức xạ tại $N$ ứng với bậc $k_1 = 2$ ($\lambda_1 = 0,6\ \mu\text{m}$) và $k_2 = 3$ ($\lambda_2 = 0,4\ \mu\text{m}$).
Vì $\gcd(2, 3) = 1$, $N$ là vị trí trùng nhau gần vân trung tâm nhất. Trong khoảng giữa vân sáng trung tâm $O$ và điểm $N$ (không kể $O$ và $N$):
- Số vân sáng đơn sắc của bức xạ $\lambda_1$ là: $N_1 = k_1 - 1 = 2 - 1 = 1$ vân (ứng với $k_1 = 1$ tại $x = 1,8\text{ mm}$).
- Số vân sáng đơn sắc của bức xạ $\lambda_2$ là: $N_2 = k_2 - 1 = 3 - 1 = 2$ vân (ứng với $k_2 = 1$ tại $x = 1,2\text{ mm}$ và $k_2 = 2$ tại $x = 2,4\text{ mm}$).
Tổng số vân sáng đơn sắc nằm trong khoảng giữa vân trung tâm và điểm $N$ là:
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Nếu điểm $M'$ cách vân trung tâm $10,8\text{ mm}$ với cùng hai bức xạ $\lambda_1 = 0,6\ \mu\text{m}$ và $\lambda_2 = 0,4\ \mu\text{m}$ ở trên, hãy tìm số vân sáng đơn sắc nằm trong khoảng giữa vân trung tâm và $M'$.
Hướng dẫn: Tại $M'$ ($x_{M'} = 3x_N = 10,8\text{ mm}$) có $k'_1 = 6$, $k'_2 = 9$ và có $2$ vân trùng nằm giữa $O$ và $M'$. Số vân sáng đơn sắc là $(6 - 1 - 2) + (9 - 1 - 2) = 3 + 6 = 9$ vân.
Câu 2: Đường sức điện trường và Thế năng tĩnh điện của hệ điện tích điểm
3,0 điểmHình bên mô tả một đường sức điện trường trong mặt phẳng $Oxy$ do hệ hai điện tích điểm cố định $q_1$ và $q_2$ gây ra trong chân không . Độ dài cạnh của mỗi ô vuông trên lưới tọa độ là $a = 1\text{ cm}$ . Biết điện tích $q_1 = 2\text{ nC}$ và hằng số điện $k = 9 \cdot 10^9\text{ N}\cdot\text{m}^2/\text{C}^2$ . Tại một điểm cách điện tích $q$ một đoạn $r$ có điện thế tính theo công thức $V = k \dfrac{q}{r}\text{ (V)}$ .
a) Dựa vào đặc điểm hình học của đường sức điện trường trên, hãy xác định dấu của điện tích $q_2$ và tính giá trị đại số của điện tích $q_2$ .
b) Trên đường thẳng nối hai điện tích, điểm $M$ là vị trí mà tại đó cường độ điện trường tổng hợp do $q_1$ và $q_2$ gây ra triệt tiêu hoàn toàn . Điểm $N$ nằm trên đoạn thẳng nối giữa hai điện tích và cách $q_2$ một khoảng bằng $4a$ . Đặt một điện tích điểm $q_3 = -1\text{ nC}$ tại $M$ . Hãy tính công của lực điện trường thực hiện khi dịch chuyển điện tích $q_0$ từ $M$ đến $N$ .
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Đường sức điện nối trực tiếp giữa $q_1$ và $q_2$. Biết $q_1 = 2\text{ nC} > 0$, vậy đường sức phải xuất phát từ $q_1$ và kết thúc ở $q_2$. Từ đó suy ra $q_2$ mang dấu gì?
- Quan sát điểm cao nhất $P(6a, 2a)$ trên đường sức (nơi có hai đường gióng nét đứt): tiếp tuyến của đường sức tại điểm cực đại $P$ có phương như thế nào so với trục $Ox$? Điều đó cho biết thành phần $E_{Py}$ của cường độ điện trường tổng hợp tại $P$ bằng bao nhiêu?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
Đếm số ô lưới trên hình vẽ: gốc $O(0,0)$ trùng với $q_2$, điện tích $q_1$ nằm tại $(8a, 0)$, và điểm cực đại $P$ của đường sức có tọa độ $x_P = 6a, y_P = 2a$.
- Khoảng cách từ $q_1(8a, 0)$ đến $P(6a, 2a)$: $r_1 = \sqrt{(8a - 6a)^2 + (2a)^2} = \sqrt{8}\,a$.
- Khoảng cách từ $q_2(0, 0)$ đến $P(6a, 2a)$: $r_2 = \sqrt{(6a)^2 + (2a)^2} = \sqrt{40}\,a$.
Tại điểm cực đại $P$, tiếp tuyến với đường sức nằm ngang ($\vec{E}_P \parallel Ox$) nên thành phần hình chiếu của $\vec{E}_P$ lên trục $Oy$ bằng $0$:
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
1. Xác định dấu của điện tích $q_2$:
Đường sức điện trường nối giữa $q_1$ và $q_2$. Vì $q_1 = 2\text{ nC} > 0$ nên đường sức điện xuất phát từ điện tích dương $q_1$ và kết thúc tại $q_2$. Do đó, $q_2$ là điện tích âm ($q_2 < 0$).
2. Tính giá trị đại số của điện tích $q_2$:
Từ lưới ô vuông trên hình vẽ (với $q_2$ tại gốc tọa độ $O(0,0)$):
- Vị trí của điện tích $q_1$ là $(8a, 0)$.
- Điểm cao nhất (cực đại) trên đường sức là $P(6a, 2a)$.
Khoảng cách từ $q_1$ và $q_2$ đến điểm $P(6a, 2a)$ lần lượt là:
Tại điểm cực đại $P(6a, 2a)$, tiếp tuyến của đường sức điện song song với trục $Ox$, suy ra vector cường độ điện trường tổng hợp $\vec{E}_P = \vec{E}_1 + \vec{E}_2$ có phương nằm ngang ($E_{Py} = 0$):
Thay tỉ số $\dfrac{r_2}{r_1} = \dfrac{\sqrt{40}\,a}{\sqrt{8}\,a} = \sqrt{5}$ và $q_1 = 2\text{ nC}$ (với $q_2 < 0$), ta được:
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Tính độ lớn cường độ điện trường tổng hợp $E_P$ tại đỉnh $P(6a, 2a)$ của đường sức điện trường trên.
Hướng dẫn: Chiếu lên trục $Ox$ (hướng từ $P$ về phía âm trục $Ox$): $E_P = |E_{1x}| + |E_{2x}| = k\dfrac{q_1(8a - 6a)}{r_1^3} + k\dfrac{|q_2|\cdot 6a}{r_2^3} = \dfrac{k q_1}{a^2}\cdot\dfrac{2 + 6}{8\sqrt{8}} = \dfrac{k q_1}{2\sqrt{2}\,a^2} \approx 6,36 \cdot 10^4\text{ V/m}$.
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Hai điện tích $q_1 > 0$ và $q_2 < 0$ trái dấu, đồng thời $|q_1| < |q_2|$. Vậy điểm $M$ trên đường thẳng nối hai điện tích mà tại đó điện trường tổng hợp bằng $\vec{0}$ phải nằm ngoài đoạn $q_1 q_2$ và ở phía gần $q_1$ hay gần $q_2$?
- Sau khi tìm được khoảng cách từ $M$ và $N$ đến $q_1, q_2$, làm thế nào để tính điện thế $V_M, V_N$ theo nguyên lý chồng chất điện thế và suy ra công $A_{MN} = q_3(V_M - V_N)$? (Lưu ý trong đề bài: điện tích dịch chuyển $q_0$ chính là điện tích điểm $q_3 = -1\text{ nC}$ đặt tại $M$).
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
Bước 1: Xác định vị trí điểm $M$:
Điểm $M$ nằm trên trục $Ox$, ngoài đoạn $q_2 q_1$ về phía $q_1$ ($x_M > 8a$). Gọi $r_{1M} = x_M - 8a$ và $r_{2M} = x_M = r_{1M} + 8a$. Điều kiện $E_{1M} = E_{2M}$ cho ta:
Bước 2: Tính điện thế tại $M$ và tại $N$:
- Tại $M$: $V_M = k\dfrac{q_1}{r_{1M}} + k\dfrac{q_2}{r_{2M}} = -\dfrac{k q_1 \left(5^{3/4} - 1\right)^2}{8a}$.
- Tại $N$ (trung điểm đoạn $q_1 q_2$ vì $r_{2N} = 4a \implies r_{1N} = 8a - 4a = 4a$):
$$ V_N = k\frac{q_1 + q_2}{4a} = \frac{k q_1}{4a}\left(1 - 5\sqrt{5}\right) $$
Bước 3: Công của lực điện trường khi dịch chuyển $q_0 \equiv q_3 = -1\text{ nC}$ từ $M$ đến $N$ là $A_{MN} = q_3(V_M - V_N)$.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
1. Xác định vị trí điểm $M$ và điện thế $V_M$:
Tại điểm $M$, cường độ điện trường tổng hợp do $q_1$ và $q_2$ gây ra triệt tiêu: $\vec{E}_{1M} + \vec{E}_{2M} = \vec{0}$. Do $q_1 > 0, q_2 < 0$ và $|q_1| < |q_2|$ nên $M$ nằm trên đường thẳng nối hai điện tích, ngoài đoạn $q_1 q_2$ và ở gần $q_1$ hơn:
Giải hệ trên ta được khoảng cách từ $M$ đến $q_1$ và $q_2$:
Điện thế tại điểm $M$ do hệ hai điện tích $q_1, q_2$ gây ra là:
2. Tính điện thế $V_N$ và công $A_{MN}$:
Điểm $N$ nằm trên đoạn nối hai điện tích, cách $q_2$ một đoạn $r_{2N} = 4a = 0,04\text{ m}$ nên cách $q_1$ một đoạn $r_{1N} = 8a - 4a = 4a = 0,04\text{ m}$. Điện thế tại $N$ là:
Công của lực điện trường thực hiện khi dịch chuyển điện tích thử $q_0 \equiv q_3 = -1\text{ nC} = -10^{-9}\text{ C}$ từ $M$ đến $N$ là:
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Trên đoạn thẳng nối giữa hai điện tích $q_1$ và $q_2$, hãy tìm vị trí điểm $K$ có điện thế tổng hợp $V_K = 0$.
Hướng dẫn: Gọi $x_K$ là khoảng cách từ $q_2$ đến $K$ ($0 < x_K < 8a$). Điều kiện $V_K = k\dfrac{q_1}{8a - x_K} + k\dfrac{q_2}{x_K} = 0 \implies \dfrac{x_K}{8a - x_K} = \dfrac{|q_2|}{q_1} = 5\sqrt{5} \implies x_K = \dfrac{40\sqrt{5}}{5\sqrt{5} + 1}a \approx 7,34\text{ cm}$.
Câu 3: Mạch điện và Cơ chế Rơ-le nhiệt Curie trong Nồi cơm điện
3,0 điểmNồi cơm điện là thiết bị điện được sử dụng phổ biến trong các hộ gia đình . Nó có chức năng đun nóng và ủ nhiệt . Hình bên là sơ đồ mạch điện đơn giản của một nồi cơm điện cơ, gồm dây đốt nóng chính và dây ủ nhiệt có điện trở $R_1$ và $R_2$ . Khi bắt đầu nấu ta nhấn nút để khóa K đóng lại . Khi cơm chín, rơ-le nhiệt (nam châm Curie) tự động ngắt khóa K để chuyển sang chế độ ủ .
Một nồi cơm điện có ghi $220\text{ V} - 880\text{ W}$ (công suất ở chế độ nấu) . Biết công suất ở chế độ ủ chỉ bằng $10\%$ công suất chế độ nấu .
a) Cơ chế ngắt của nồi nhờ một nam châm vĩnh cửu áp sát đáy nồi . Khi nhiệt độ vượt quá $103\ ^\circ\text{C}$, nam châm này mất từ tính (điểm Curie) làm lò xo bật ra, ngắt khóa K . Tuy nhiên, nếu đáy nồi bị móp méo khiến bề mặt tiếp xúc giữa nam châm và đáy nồi giảm đi một nửa so với thiết kế, điều này ảnh hưởng thế nào đến chất lượng cơm (chín sớm hay khê), vì sao ?
b) Tính giá trị các điện trở $R_1$ và $R_2$ trong nồi cơm điện này .
c) Giả sử gia đình sử dụng nồi này để nấu cơm mỗi ngày 2 lần, mỗi lần chế độ nấu hoạt động 20 phút và chế độ ủ hoạt động 30 phút . Hãy tính số tiền điện gia đình phải trả cho riêng nồi cơm điện trong một tháng (30 ngày) với giá điện $3000\text{ đồng/kWh}$ .
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Trong quá trình nấu bình thường, nhiệt lượng truyền từ đâu sang nam châm vĩnh cửu (rơ-le nhiệt Curie) để báo hiệu nước trong nồi đã cạn và đáy nồi đã vượt quá $103\ ^\circ\text{C}$?
- Theo định luật dẫn nhiệt Fourier, công suất dẫn nhiệt qua bề mặt tiếp xúc tỉ lệ thuận với diện tích tiếp xúc $S$. Khi đáy nồi bị móp méo làm diện tích tiếp xúc giữa nam châm và đáy nồi giảm đi một nửa (xuất hiện lớp không khí cách nhiệt ở khe hở), tốc độ truyền nhiệt từ đáy nồi sang nam châm sẽ tăng hay giảm? Khi đáy nồi đã vượt quá $103\ ^\circ\text{C}$ thì nhiệt độ của nam châm đã đạt $103\ ^\circ\text{C}$ chưa?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
Phân tích cơ chế truyền nhiệt tại đáy nồi:
- Tốc độ truyền nhiệt (dòng nhiệt $q = \dfrac{\Delta Q}{\Delta t}$) từ đáy nồi sang nam châm Curie tỉ lệ thuận với diện tích tiếp xúc $S$:
$$ \mathcal{P}_{\text{dẫn nhiệt}} = \frac{\Delta Q}{\Delta t} = k_{\text{tx}} \cdot S \cdot (T_{\text{đáy nồi}} - T_{\text{nam châm}}) $$
- Khi $S$ giảm một nửa và xuất hiện khe hở không khí (dẫn nhiệt rất kém), nhiệt lượng truyền từ đáy nồi sang nam châm bị cản trở mạnh.
- Hệ quả: Khi nước trong nồi đã cạn hết và nhiệt độ đáy nồi đã vượt xa $103\ ^\circ\text{C}$, nam châm Curie vẫn chưa nhận đủ nhiệt để đạt tới điểm Curie ($103\ ^\circ\text{C}$). Do đó khóa K bị ngắt muộn hơn thiết kế, dây đốt nóng chính $R_1$ tiếp tục đun với công suất lớn làm cơm bị khê (cháy) ở đáy nồi.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
Hiện tượng xảy ra: Cơm sẽ bị khê (hoặc cháy ở đáy nồi).
Giải thích chi tiết:
- Ở điều kiện bình thường, khi cơm cạn nước, nhiệt độ đáy nồi tăng vượt quá $103\ ^\circ\text{C}$. Do nam châm vĩnh cửu áp sát đáy nồi với toàn bộ bề mặt thiết kế, nhiệt lượng truyền nhanh chóng từ đáy nồi sang nam châm làm nam châm kịp thời đạt tới điểm Curie ($103\ ^\circ\text{C}$), mất từ tính và ngắt khóa K đúng lúc cơm vừa chín.
- Khi đáy nồi bị móp méo khiến diện tích bề mặt tiếp xúc giữa nam châm và đáy nồi giảm đi một nửa (phần diện tích còn lại bị ngăn cách bởi lớp không khí dẫn nhiệt rất kém), tốc độ truyền nhiệt từ đáy nồi sang nam châm giảm đi đáng kể.
- Vì vậy, khi nước đã cạn và nhiệt độ thực tế của đáy nồi đã vượt quá $103\ ^\circ\text{C}$ từ lâu (thậm chí tăng lên rất cao), nhiệt độ của nam châm vẫn chưa đạt tới $103\ ^\circ\text{C}$ nên khóa K chưa thể ngắt. Nồi cơm tiếp tục duy trì chế độ nấu công suất lớn ($880\text{ W}$) thêm một khoảng thời gian dài, làm lớp cơm ở đáy nồi bị quá nhiệt và bị khê (cháy).
Lưu ý bổ sung trong thực tế: Nếu vết móp ở đáy nồi đồng thời làm kênh khoảng cách giữa đáy nồi với mâm nhiệt chính (khiến nhiệt từ mâm nhiệt không truyền được vào nồi nước mà tích tụ ở mâm nhiệt và truyền thẳng sang rơ-le) thì rơ-le có thể nóng quá $103\ ^\circ\text{C}$ sớm hơn và bật nút khi cơm chưa chín. Tuy nhiên, xét riêng tác động giảm diện tích tiếp xúc giữa nam châm cảm biến và đáy nồi như đề bài nêu thì nam châm nhận nhiệt từ đáy nồi chậm hơn nên ngắt muộn làm cơm bị khê.
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Vì sao nhà sản xuất chọn điểm Curie của nam châm rơ-le nhiệt là $103\ ^\circ\text{C}$ mà không chọn đúng bằng $100\ ^\circ\text{C}$?
Hướng dẫn: Ở áp suất khí quyển tiêu chuẩn, nước sôi ở $100\ ^\circ\text{C}$ (hoặc nhỉnh hơn $100\ ^\circ\text{C}$ một chút do hòa tan tinh bột và áp suất hơi trong nồi). Nếu chọn điểm Curie là $100\ ^\circ\text{C}$, ngay khi nước vừa sôi khóa K sẽ ngắt ngay làm cơm bị sống. Việc chọn $103\ ^\circ\text{C}$ đảm bảo chỉ khi nước lỏng đã hóa hơi và cạn hết khỏi đáy nồi thì nhiệt độ đáy nồi mới vượt qua mốc $100\ ^\circ\text{C}$ để đạt tới $103\ ^\circ\text{C}$.
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Quan sát sơ đồ mạch điện: Khi khóa K đóng (chế độ nấu), dòng điện có đi qua $R_2$ không hay $R_2$ bị nối tắt? Khi đó mạch điện chỉ gồm điện trở nào?
- Khi khóa K ngắt (chế độ ủ), hai điện trở $R_1$ và $R_2$ được mắc với nhau như thế nào? Công suất tiêu thụ của mạch khi ủ bằng bao nhiêu phần trăm công suất khi nấu?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
- Chế độ nấu (K đóng): Điện trở $R_2$ bị nối tắt, chỉ có $R_1$ hoạt động dưới hiệu điện thế $U = 220\text{ V}$ với công suất $\mathcal{P}_{\text{nấu}} = 880\text{ W}$:
$$ R_1 = \frac{U^2}{\mathcal{P}_{\text{nấu}}} $$
- Chế độ ủ (K mở): Hai điện trở $R_1$ và $R_2$ mắc nối tiếp ($R_{\text{tđ}} = R_1 + R_2$), công suất $\mathcal{P}_{\text{ủ}} = 0,1\mathcal{P}_{\text{nấu}} = 88\text{ W}$:
$$ R_1 + R_2 = \frac{U^2}{\mathcal{P}_{\text{ủ}}} = 10 R_1 \implies R_2 = 9 R_1 $$
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
1. Tính điện trở $R_1$:
Khi bắt đầu nấu, khóa K đóng lại nên điện trở $R_2$ bị nối tắt. Mạch điện chỉ còn dây đốt nóng chính $R_1$ mắc vào nguồn $U = 220\text{ V}$. Công suất ở chế độ nấu là $\mathcal{P}_{\text{nấu}} = 880\text{ W}$:
2. Tính điện trở $R_2$:
Khi chuyển sang chế độ ủ, khóa K ngắt, mạch điện gồm hai điện trở $R_1$ và $R_2$ mắc nối tiếp. Công suất ở chế độ ủ là:
Điện trở tương đương của mạch ở chế độ ủ là:
Suy ra giá trị của điện trở $R_2$ là:
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Ở chế độ ủ (khóa K mở), công suất tỏa nhiệt riêng trên dây đốt nóng chính $R_1$ bằng bao nhiêu oát (W)?
Hướng dẫn: Khi K mở, dòng điện trong mạch là $I_{\text{ủ}} = \dfrac{U}{R_1 + R_2} = \dfrac{220}{550} = 0,4\text{ A}$. Công suất tỏa nhiệt trên $R_1$ là $\mathcal{P}_{1,\text{ủ}} = I_{\text{ủ}}^2 R_1 = 0,4^2 \cdot 55 = 8,8\text{ W}$ (bằng $10\%$ tổng công suất ủ, phần còn lại $79,2\text{ W}$ tỏa ra trên $R_2$).
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Mỗi ngày nấu 2 lần trong suốt 30 ngày thì tổng thời gian nồi hoạt động ở chế độ nấu ($t_{\text{nấu}}$) và tổng thời gian hoạt động ở chế độ ủ ($t_{\text{ủ}}$) trong cả tháng là bao nhiêu giờ (h)?
- Để tính điện năng ra đơn vị $\text{kWh}$, em cần đổi công suất $\mathcal{P}_{\text{nấu}} = 880\text{ W}$ và $\mathcal{P}_{\text{ủ}} = 88\text{ W}$ sang đơn vị $\text{kW}$ như thế nào?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
Trong 1 tháng (30 ngày), tổng số lần sử dụng nồi cơm điện là $N = 30 \cdot 2 = 60\text{ lần}$:
- Tổng thời gian ở chế độ nấu: $t_{\text{nấu}} = 60 \cdot \dfrac{20}{60} = 20\text{ h}$.
- Tổng thời gian ở chế độ ủ: $t_{\text{ủ}} = 60 \cdot \dfrac{30}{60} = 30\text{ h}$.
- Tổng điện năng tiêu thụ trong tháng: $A = \mathcal{P}_{\text{nấu}} \cdot t_{\text{nấu}} + \mathcal{P}_{\text{ủ}} \cdot t_{\text{ủ}}$ (tính theo $\text{kWh}$).
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
Trong một tháng ($30\text{ ngày}$), mỗi ngày nấu $2\text{ lần}$ nên tổng số lần nấu là $60\text{ lần}$.
- Tổng thời gian nồi hoạt động ở chế độ nấu trong 1 tháng:
$$ t_{\text{nấu}} = 60 \cdot 20\text{ phút} = 1200\text{ phút} = 20\text{ h} $$
- Tổng thời gian nồi hoạt động ở chế độ ủ trong 1 tháng:
$$ t_{\text{ủ}} = 60 \cdot 30\text{ phút} = 1800\text{ phút} = 30\text{ h} $$
Tổng điện năng nồi cơm điện tiêu thụ trong 1 tháng là:
Số tiền điện gia đình phải trả cho riêng nồi cơm điện trong 1 tháng là:
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Nếu mỗi lần nấu xong gia đình để nồi ở chế độ ủ suốt $2,5\text{ giờ}$ (thay vì $30\text{ phút}$) thì mỗi tháng phải trả thêm bao nhiêu tiền điện?
Hướng dẫn: Thời gian ủ tăng thêm $2\text{ h/lần} \times 60\text{ lần} = 120\text{ h}$. Điện năng tăng thêm $\Delta A = 0,088 \cdot 120 = 10,56\text{ kWh}$, tương ứng số tiền tăng thêm $\Delta T = 10,56 \cdot 3000 = 31\,680\text{ đồng}$.
Bài 4: Thực hành và Bài toán Nhiệt học – Đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá
3,5 điểm4.1. Hình bên là một bộ dụng cụ thí nghiệm thực hành đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá . Bộ dụng cụ bao gồm: Biến thế nguồn (1), bộ đo công suất nguồn điện (2) (oát kế có độ chia nhỏ nhất là $0,1\text{ W}$) có tích hợp chức năng đo thời gian, nhiệt kế điện tử (3) có độ chia nhỏ nhất là $0,1\ ^\circ\text{C}$, nhiệt lượng kế (4) bằng nhựa có vỏ xốp kèm que khuấy và dây điện trở, cân điện tử (5) có độ chia nhỏ nhất là $0,01\text{ g}$ .
a) Trình bày tiến trình thí nghiệm đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá với bộ dụng cụ mô tả trên .
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Theo định nghĩa $\lambda = \dfrac{Q}{m}$, để xác định nhiệt nóng chảy riêng $\lambda$ của nước đá bằng bộ dụng cụ trên, ta cần đo trực tiếp những đại lượng vật lý nào bằng cân điện tử (5), oát kế tích hợp đồng hồ (2) và nhiệt kế điện tử (3)?
- Tại sao trong tiến trình thí nghiệm ta phải theo dõi nhiệt độ trên nhiệt kế (3) dừng ở $0\ ^\circ\text{C}$ trong giai đoạn nước đá đang tan, hoặc xác định thời điểm toàn bộ khối nước đá vừa nóng chảy hết (khi nhiệt độ bắt đầu tăng vượt quá $0\ ^\circ\text{C}$)?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
Nguyên lý phép đo: Dùng dây điện trở đun nóng làm tan chảy khối nước đá có khối lượng $m$ ở $0\ ^\circ\text{C}$ đặt trong bình nhiệt lượng kế (4). Nhiệt lượng cung cấp trong khoảng thời gian $\tau_M$ là $Q = \mathcal{P} \cdot \tau_M$, suy ra:
Cấu trúc chuẩn 4 bước của tiến trình thí nghiệm:
- Bước 1 (Đo khối lượng nước đá $m$): Dùng cân điện tử (5) cân bình nhiệt lượng kế (4) rỗng (hoặc trừ bì), sau đó cho các viên nước đá đang tan (ở $0\ ^\circ\text{C}$) vào nhiệt lượng kế và cân lại để xác định chính xác khối lượng nước đá $m$.
- Bước 2 (Lắp ráp hệ thống): Đậy nắp nhiệt lượng kế (4) sao cho dây điện trở và đầu đo của nhiệt kế điện tử (3) ngập hoàn toàn trong nước đá; nối dây điện trở với bộ đo công suất (2) và biến thế nguồn (1).
- Bước 3 (Tiến hành đun và thu thập số liệu): Bật biến thế nguồn (1) và đồng hồ đo thời gian trên bộ đo công suất (2), khuấy nhẹ liên tục bằng que khuấy. Ghi lại giá trị công suất $\mathcal{P}$, thời gian đun $\tau$ và nhiệt độ $t\ (^\circ\text{C})$ sau các khoảng thời gian đều đặn (hoặc xác định thời điểm $\tau_M$ khi nước đá vừa tan hết và nhiệt độ bắt đầu tăng lên trên $0\ ^\circ\text{C}$).
- Bước 4 (Xử lý số liệu): Vẽ đồ thị sự phụ thuộc của nhiệt độ $t$ theo thời gian $\tau$ để xác định chính xác thời điểm $\tau_M$ nước đá tan hết, từ đó tính $\lambda = \dfrac{\overline{\mathcal{P}} \cdot \tau_M}{m}$ và sai số phép đo.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
Tiến trình thí nghiệm đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá với bộ dụng cụ đã cho gồm các bước sau:
- Bước 1 – Xác định khối lượng nước đá $m$:
- Đặt cốc nhôm của nhiệt lượng kế (4) lên cân điện tử (5), nhấn nút trừ bì (Tare về $0,00\text{ g}$) hoặc ghi khối lượng cốc rỗng $m_0$.
- Cho một lượng nước đá đang tan (ở $0\ ^\circ\text{C}$) vào bình nhiệt lượng kế (4), đặt lên cân điện tử (5) để đọc trực tiếp khối lượng nước đá $m$.
- Bước 2 – Lắp đặt mạch điện và dụng cụ đo:
- Lắp nắp bình nhiệt lượng kế (4) sao cho dây điện trở đun nóng, đầu dò của nhiệt kế điện tử (3) và que khuấy tiếp xúc tốt ở phần đáy chứa nước đá.
- Mắc dây điện trở của nhiệt lượng kế (4) nối tiếp qua cổng ra của bộ đo công suất nguồn điện (2) (oát kế tích hợp đồng hồ bấm giây) và nối vào nguồn điện của biến thế nguồn (1).
- Bước 3 – Cấp điện đun chảy nước đá và ghi số liệu:
- Bật biến thế nguồn (1) ở mức điện áp thích hợp và khởi động chức năng đo thời gian trên bộ đo công suất (2).
- Dùng que khuấy khuấy nhẹ nhàng và liên tục để nhiệt độ trong nhiệt lượng kế đồng đều.
- Quan sát và ghi lại số chỉ công suất $\mathcal{P}\ (\text{W})$ trên oát kế (2), số chỉ nhiệt độ $t\ (^\circ\text{C})$ trên nhiệt kế điện tử (3) theo từng mốc thời gian $\tau\ (\text{s})$ (ví dụ mỗi $60\text{ s}$) cho đến khi toàn bộ nước đá tan hết và nhiệt độ của nước bắt đầu tăng vượt quá $0\ ^\circ\text{C}$ một khoảng rõ rệt.
- Tắt biến thế nguồn (1) và ngắt mạch điện.
- Bước 4 – Xử lý số liệu và tính nhiệt nóng chảy riêng $\lambda$:
- Từ bảng số liệu $(t, \tau)$, vẽ đồ thị sự phụ thuộc của nhiệt độ $t$ theo thời gian $\tau$ (gồm đoạn nằm ngang ở $0\ ^\circ\text{C}$ khi đá đang tan và đoạn xiên góc khi nước tăng nhiệt độ), giao điểm hai đường thẳng cho biết chính xác thời gian $\tau_M$ để toàn bộ khối nước đá $m$ tan chảy hoàn toàn.
- Tính giá trị nhiệt nóng chảy riêng của nước đá theo công thức:
$$ \lambda = \frac{\mathcal{P} \cdot \tau_M}{m} $$
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Trong thí nghiệm trên, nếu không khuấy đều bằng que khuấy trong quá trình đun thì kết quả xác định thời điểm nước đá tan hết $\tau_M$ sẽ bị sai lệch như thế nào?
Hướng dẫn: Nước đá nhẹ hơn nổi lên trên, còn nước lỏng quanh dây điện trở ở dưới đáy nóng lên trên $0\ ^\circ\text{C}$ sớm hơn khi phần đá phía trên chưa tan hết. Nếu đầu nhiệt kế đặt gần dây điện trở, nhiệt kế sẽ tăng nhiệt độ sớm làm $\tau_M$ đo được nhỏ hơn thực tế, dẫn đến $\lambda$ tính được bị nhỏ hơn giá trị thực.
b) Một nhóm học sinh đã thực hiện thí nghiệm đo nhiệt nóng chảy riêng của nước đá với bộ dụng cụ trên . Họ tiến hành thí nghiệm với khối lượng nước đá $m = 0,018\text{ kg}$ . Công suất tỏa nhiệt trung bình của dây điện trở là $\overline{\mathcal{P}} = 24,5\text{ W}$ . Nhóm học sinh thu được số liệu từ đó vẽ đồ thị biểu diễn sự thay đổi của nhiệt độ theo thời gian của nước đá như hình bên .
Từ đồ thị hãy xác định nhiệt nóng chảy riêng trung bình của nước đá? So sánh kết quả thu được với giá trị nhiệt nóng chảy riêng tiêu chuẩn là $3,34 \cdot 10^5\text{ J/kg}$? Giải thích nguyên nhân ?
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Quan sát kỹ đồ thị trên lưới ô vuông (mỗi ô ngang ứng với $60\text{ s}$, mỗi ô dọc ứng với $0,2\ ^\circ\text{C}$): Điểm gãy khúc nơi nước đá vừa tan hết nằm ở bên phải vạch $240\text{ s}$. Làm thế nào để dùng tọa độ hai nút lưới chính xác trên nhánh xiên là $(300\text{ s};\, 0,2\ ^\circ\text{C})$ và $(420\text{ s};\, 0,8\ ^\circ\text{C})$ nhằm tìm chính xác thời điểm $\tau_M$ khi $t = 0\ ^\circ\text{C}$?
- Trong quá trình đun, nhiệt lượng do dây điện trở tỏa ra ($Q = \overline{\mathcal{P}}\tau_M$) ngoài việc làm nóng chảy nước đá còn truyền đi đâu nữa? Điều đó làm cho giá trị $\lambda$ thực nghiệm lớn hơn hay nhỏ hơn giá trị tiêu chuẩn $3,34 \cdot 10^5\text{ J/kg}$?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
Bước 1 – Nội suy giải tích thời điểm nước đá tan hết $\tau_M$:
Trên nhánh đồ thị tăng nhiệt độ của nước lỏng, đường thẳng đi qua các điểm nút lưới $(300\text{ s};\, 0,2\ ^\circ\text{C})$, $(360\text{ s};\, 0,5\ ^\circ\text{C})$ và $(420\text{ s};\, 0,8\ ^\circ\text{C})$ có hệ số góc:
Phương trình đường thẳng của nhánh xiên là $t = 0,2 + 0,005(\tau - 300)$. Cho $t = 0\ ^\circ\text{C}$, ta tìm được chính xác thời điểm toàn bộ nước đá vừa nóng chảy hết là $\tau_M = 260\text{ s}$.
Bước 2 – Tính nhiệt nóng chảy riêng trung bình:
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
1. Xác định nhiệt nóng chảy riêng trung bình của nước đá từ đồ thị:
Trên hệ trục tọa độ của đồ thị, mỗi ô chia trên trục thời gian $\tau$ có giá trị $\Delta \tau_0 = \dfrac{120}{2} = 60\text{ s}$ và mỗi ô chia trên trục nhiệt độ $t$ có giá trị $\Delta t_0 = \dfrac{0,4}{2} = 0,2\ ^\circ\text{C}$.
Xét giai đoạn nước sau khi tan hết và tăng nhiệt độ tuyến tính theo thời gian, đường thẳng đi qua các điểm nút lưới thực nghiệm $A(300\text{ s};\, 0,2\ ^\circ\text{C})$, $B(360\text{ s};\, 0,5\ ^\circ\text{C})$ và $C(420\text{ s};\, 0,8\ ^\circ\text{C})$. Phương trình sự phụ thuộc của nhiệt độ $t$ theo thời gian $\tau$ ở giai đoạn này là:
Giao điểm của đường thẳng này với trục hoành ($t = 0\ ^\circ\text{C}$) cho biết thời điểm toàn bộ khối nước đá vừa nóng chảy hoàn toàn là:
Nhiệt nóng chảy riêng trung bình của nước đá xác định từ thí nghiệm là:
(Chú ý: Nếu đọc gần đúng trên trục hoành tại lân cận vạch $\tau \approx 240\text{ s}$ thì $\lambda \approx \dfrac{24,5 \cdot 240}{0,018} \approx 3,27 \cdot 10^5\text{ J/kg}$).
2. So sánh với giá trị tiêu chuẩn và giải thích nguyên nhân:
- Với kết quả đọc chính xác theo giao điểm đồ thị ($\tau_M = 260\text{ s} \implies \lambda \approx 3,54 \cdot 10^5\text{ J/kg}$): Giá trị thu được lớn hơn giá trị tiêu chuẩn ($3,34 \cdot 10^5\text{ J/kg}$) . Nguyên nhân là trong quá trình đun, một phần nhiệt lượng do dây điện trở tỏa ra đã truyền cho cốc nhiệt lượng kế, que khuấy, đầu đo nhiệt kế và thất thoát ra môi trường xung quanh ($Q_{\text{tỏa}} = \overline{\mathcal{P}}\tau_M = m\lambda_0 + Q_{\text{hao phí}} > m\lambda_0$), làm thời gian đun thực tế kéo dài hơn.
- Trường hợp nếu lấy xấp xỉ tại vạch $240\text{ s}$ ($\lambda \approx 3,27 \cdot 10^5\text{ J/kg} < 3,34 \cdot 10^5\text{ J/kg}$): Sự sai lệch nhỏ hơn chuẩn xảy ra nếu nước đá ban đầu đã bị tan một phần nhỏ (lẫn nước ở $0\ ^\circ\text{C}$) khi đem cân hoặc do nước đá nhận thêm một phần nhiệt lượng truyền từ môi trường bên ngoài (có nhiệt độ phòng cao hơn $0\ ^\circ\text{C}$) vào bình nhiệt lượng kế.
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Dựa vào độ dốc của đoạn đồ thị tăng nhiệt độ từ $\tau_M = 260\text{ s}$ đến $\tau = 420\text{ s}$ (khi $t$ tăng từ $0\ ^\circ\text{C}$ lên $0,8\ ^\circ\text{C}$), hãy tính phần trăm công suất nhiệt bị thất thoát hoặc truyền cho bình nhiệt lượng kế trong giai đoạn này (biết nhiệt dung riêng của nước là $c_{\text{nước}} = 4200\text{ J/(kg}\cdot\text{K)}$).
Hướng dẫn: Công suất có ích làm nóng khối nước $m = 0,018\text{ kg}$ là $\mathcal{P}_{\text{ích}} = m c_{\text{nước}} \dfrac{\Delta t}{\Delta \tau} = 0,018 \cdot 4200 \cdot 0,005 = 0,378\text{ W}$ (hoặc tại đáy bình mới chỉ có một lớp nước mỏng quanh đầu dò nhiệt kế nóng lên trước khi đối lưu hoàn toàn).
4.2. Trong nhà máy luyện kim, người ta tái chế đồng phế liệu để đúc các chi tiết máy . Họ đưa hai khối đồng tinh khiết có khối lượng lần lượt là $m_1$ và $m_2$ (với $m_1 < m_2$) từ cùng một kho chứa có nhiệt độ môi trường $t_0$ vào hai lò nung cao tần độc lập . Hai lò nung này được cài đặt để cung cấp cùng một công suất nhiệt hữu ích $\mathcal{P}$ cho mỗi khối đồng . Để giám sát quá trình, hệ thống cảm biến liên tục ghi nhận và truyền dữ liệu về máy tính trung tâm .
Thay vì theo dõi nhiệt độ từng lò, họ quan sát đồ thị biểu diễn độ chênh lệch nhiệt độ $\Delta t\ (^\circ\text{C})$ giữa hai khối đồng theo thời gian nung $\tau\ (\text{s})$ như hình bên . Biết $\tau_2 = 1,5\tau_1$, nhiệt độ nóng chảy của đồng là $1084\ ^\circ\text{C}$ và bỏ qua sự trao đổi nhiệt môi trường .
a) Hãy giải thích nguyên nhân tạo ra sự gãy khúc của đồ thị tại các thời điểm $\tau_1$ và $\tau_2$ .
b) Tính tỉ lệ khối lượng $\dfrac{m_2}{m_1}$ và nhiệt độ $t_0$ của kho chứa phế liệu ban đầu .
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Hai khối đồng cùng xuất phát từ nhiệt độ $t_0$ và nhận cùng công suất nhiệt $\mathcal{P}$, nhưng $m_1 < m_2$ . Vậy trong giai đoạn đầu ($0 \le \tau \le \tau_1$), khối đồng nào tăng nhiệt độ nhanh hơn và đạt tới nhiệt độ nóng chảy ($1084\ ^\circ\text{C}$) trước?
- Khi khối đồng thứ nhất bắt đầu nóng chảy ở thời điểm $\tau_1$, nhiệt độ của nó giữ không đổi ở $1084\ ^\circ\text{C}$ trong khi khối đồng thứ hai vẫn tiếp tục tăng nhiệt độ. Điều đó làm cho hiệu nhiệt độ $\Delta t = t_1 - t_2$ biến thiên như thế nào trong khoảng từ $\tau_1$ đến $\tau_2$? Điều gì xảy ra tại $\tau_2$ khiến $\Delta t = 0$?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
Phân tích sự biến thiên nhiệt độ $t_1(\tau)$ và $t_2(\tau)$ của từng khối đồng:
- Giai đoạn $0 \le \tau < \tau_1$: Cả hai khối đồng đều ở thể rắn và tăng nhiệt độ tuyến tính:
$$ t_1(\tau) = t_0 + \frac{\mathcal{P}}{m_1 c}\tau; \quad t_2(\tau) = t_0 + \frac{\mathcal{P}}{m_2 c}\tau $$Vì $m_1 < m_2$ nên $t_1(\tau)$ tăng nhanh hơn $t_2(\tau)$, làm $\Delta t = t_1 - t_2$ tăng bậc nhất theo $\tau$.
- Tại thời điểm $\tau = \tau_1$: Khối đồng nhẹ hơn ($m_1$) chạm mốc nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ và bắt đầu quá trình nóng chảy ($t_1$ giữ không đổi bằng $1084\ ^\circ\text{C}$), trong khi khối $m_2$ vẫn đang ở thể rắn và tiếp tục tăng nhiệt độ. Do đó $\Delta t = 1084 - t_2(\tau)$ chuyển từ tăng sang giảm tuyến tính, tạo ra điểm gãy khúc cực đại tại $\tau_1$.
- Tại thời điểm $\tau = \tau_2$: Khối đồng nặng hơn ($m_2$) cũng vừa tăng nhiệt độ đạt tới điểm nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ (lúc này khối $m_1$ vẫn đang trong quá trình nóng chảy ở $1084\ ^\circ\text{C}$). Cả hai khối cùng có nhiệt độ $1084\ ^\circ\text{C}$ nên $\Delta t = 0$, tạo ra điểm gãy khúc thứ hai tại $\tau_2$.
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
Giải thích nguyên nhân tạo ra sự gãy khúc của đồ thị tại $\tau_1$ và $\tau_2$:
- Trong khoảng thời gian từ $0$ đến $\tau_1$: Cả hai khối đồng cùng nhận công suất nhiệt $\mathcal{P}$ và tăng nhiệt độ từ nhiệt độ ban đầu $t_0$ . Do $m_1 < m_2$ nên khối đồng $m_1$ có nhiệt dung nhỏ hơn, tăng nhiệt độ nhanh hơn khối đồng $m_2$:
$$ \Delta t(\tau) = t_1(\tau) - t_2(\tau) = \frac{\mathcal{P}}{c}\left(\frac{1}{m_1} - \frac{1}{m_2}\right)\tau $$Vì vậy, độ chênh lệch nhiệt độ $\Delta t$ tăng tuyến tính theo thời gian $\tau$.
- Sự gãy khúc tại thời điểm $\tau_1$: Tại $\tau = \tau_1$, khối đồng $m_1$ đạt tới nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ trước và bắt đầu quá trình chuyển thể (nóng chảy) . Trong suốt quá trình nóng chảy sau thời điểm $\tau_1$, nhiệt độ của khối $m_1$ giữ không đổi ở $t_1 = 1084\ ^\circ\text{C}$, trong khi khối $m_2$ chưa đạt tới nhiệt độ nóng chảy nên vẫn tiếp tục tăng nhiệt độ tuyến tính theo thời gian:
$$ \Delta t(\tau) = 1084 - \left(t_0 + \frac{\mathcal{P}}{m_2 c}\tau\right) $$Do đó, tại $\tau_1$ đồ thị $\Delta t(\tau)$ bị gãy khúc, đạt đỉnh cực đại $\Delta t_{\max} = 346\ ^\circ\text{C}$ rồi chuyển sang giảm bậc nhất theo thời gian .
- Sự gãy khúc tại thời điểm $\tau_2$: Tại $\tau = \tau_2$, khối đồng $m_2$ cũng vừa đạt tới nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ và bắt đầu nóng chảy (lúc này khối $m_1$ vẫn chưa nóng chảy hết nên vẫn đang ở $1084\ ^\circ\text{C}$). Kể từ thời điểm $\tau_2$ cho đến khi khối $m_1$ nóng chảy hoàn toàn, cả hai khối đồng đều có cùng nhiệt độ $1084\ ^\circ\text{C}$ nên $\Delta t = 0$, tạo ra điểm gãy khúc thứ hai tại $\tau_2$.
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Sau thời điểm $\tau_2$, đồ thị $\Delta t(\tau)$ có giữ mức $\Delta t = 0$ mãi mãi không? Hãy mô tả dạng đồ thị ở giai đoạn tiếp theo nếu vẫn tiếp tục nung hai lò.
Hướng dẫn: Không. Khi khối $m_1$ nóng chảy hoàn toàn ở thời điểm $\tau_3$, đồng lỏng $m_1$ sẽ tiếp tục tăng nhiệt độ vượt quá $1084\ ^\circ\text{C}$ trong khi khối $m_2$ (lớn hơn và bắt đầu nóng chảy muộn hơn) vẫn đang nóng chảy ở $1084\ ^\circ\text{C}$. Khi đó $\Delta t$ sẽ lại tăng tuyến tính từ $0$ lên một cực đại mới tại thời điểm $\tau_4$ khi khối $m_2$ nóng chảy xong!
💡 Gợi ý 1: Câu hỏi định hướng tư duy (Tự suy nghĩ trước)
- Cả hai khối đồng cùng tăng nhiệt độ từ $t_0$ đến nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ dưới cùng công suất nhiệt $\mathcal{P}$ . Thời gian để khối $m_1$ đạt tới $1084\ ^\circ\text{C}$ là $\tau_1$, còn thời gian để khối $m_2$ đạt tới $1084\ ^\circ\text{C}$ là $\tau_2 = 1,5\tau_1$ . Vậy tỉ số $\dfrac{m_2}{m_1}$ liên hệ như thế nào với tỉ số $\dfrac{\tau_2}{\tau_1}$?
- Tại thời điểm $\tau_1$, khối $m_1$ đã tăng được $(1084 - t_0)$, còn khối $m_2$ mới đi được $\dfrac{\tau_1}{\tau_2} = \dfrac{2}{3}$ chặng đường tăng nhiệt độ của nó. Vậy hiệu nhiệt độ $\Delta t_{\max} = 346\ ^\circ\text{C}$ tại $\tau_1$ chiếm bao nhiêu phần của hiệu $(1084 - t_0)$?
🔍 Gợi ý 2: Hướng dẫn tháo gỡ & Phương pháp giải tích
1. Tính tỉ lệ khối lượng $\dfrac{m_2}{m_1}$:
Nhiệt lượng cần thiết để đun nóng mỗi khối đồng từ nhiệt độ ban đầu $t_0$ đến nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ là:
2. Tính nhiệt độ ban đầu $t_0$:
Tại thời điểm $\tau_1$, nhiệt độ của khối $m_1$ là $t_1(\tau_1) = t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$, còn nhiệt độ của khối $m_2$ là:
Độ chênh lệch nhiệt độ tại thời điểm $\tau_1$ là $\Delta t(\tau_1) = 346\ ^\circ\text{C}$:
✅ Bài giải chi tiết & Đáp số chuẩn
1. Tính tỉ lệ khối lượng $\dfrac{m_2}{m_1}$:
Gọi $c$ là nhiệt dung riêng của đồng ở thể rắn. Nhiệt lượng mà hai lò nung cung cấp để đưa khối đồng $m_1$ (trong thời gian $\tau_1$) và khối đồng $m_2$ (trong thời gian $\tau_2$) từ nhiệt độ ban đầu $t_0$ đến nhiệt độ nóng chảy $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$ lần lượt là:
Lấy $(2)$ chia vế theo vế cho $(1)$, ta được tỉ lệ khối lượng của hai khối đồng:
2. Tính nhiệt độ ban đầu $t_0$ của kho chứa phế liệu:
Trong khoảng thời gian từ $\tau_1$ đến $\tau_2$, khối đồng $m_2$ tăng nhiệt độ thêm một lượng đúng bằng $\Delta t_{\max} = 346\ ^\circ\text{C}$ để đạt tới $t_{\text{nc}} = 1084\ ^\circ\text{C}$:
Lấy $(2)$ chia cho $(3)$ và thay $\tau_2 = 1,5\tau_1$, ta có:
Suy ra độ tăng nhiệt độ tổng cộng của mỗi khối đồng từ trạng thái ban đầu đến khi nóng chảy là:
Nhiệt độ ban đầu $t_0$ của kho chứa phế liệu là:
🚀 Thử thách mở rộng
Câu hỏi mở rộng: Biết nhiệt dung riêng của đồng rắn là $c = 380\text{ J/(kg}\cdot\text{K)}$ và nhiệt nóng chảy riêng của đồng là $\lambda_{\text{Cu}} = 1,8 \cdot 10^5\text{ J/kg}$. Hãy kiểm tra xem tại thời điểm $\tau_2 = 1,5\tau_1$, khối đồng $m_1$ đã nóng chảy hết bao nhiêu phần trăm khối lượng của nó?
Hướng dẫn: Thời gian để toàn bộ khối $m_1$ nóng chảy hoàn toàn là $\Delta \tau_{\text{nc1}} = \dfrac{m_1 \lambda_{\text{Cu}}}{\mathcal{P}} = \dfrac{\lambda_{\text{Cu}}}{c(t_{\text{nc}} - t_0)}\tau_1 = \dfrac{1,8 \cdot 10^5}{380 \cdot 1038}\tau_1 \approx 0,456\tau_1$ (hoặc với $\lambda_{\text{Cu}} = 2,05 \cdot 10^5\text{ J/kg}$ thì $\Delta \tau_{\text{nc1}} \approx 0,52\tau_1 > 0,5\tau_1$, lúc đó tại $\tau_2$ khối $m_1$ đã nóng chảy được $\dfrac{0,5}{0,52} \approx 96,2\%$ khối lượng).
0 nhận xét:
Đăng nhận xét